Funkcjonalizm w psychologii – co to jest, założenia i przedstawiciele

Czym jest funkcjonalizm w psychologii?

Funkcjonalizm powstał pod koniec XIX wieku jako reakcja na strukturalizm. Ten drugi koncentrował się na opisywaniu składników świadomości, takich jak wrażenia, wyobrażenia i uczucia. Funkcjonaliści przesunęli punkt ciężkości z budowy umysłu na jego działanie. Interesowało ich, w jaki sposób aktywność psychiczna wspiera zachowanie organizmu w konkretnych warunkach.

Na rozwój tego nurtu silnie wpłynęła teoria ewolucji Karola Darwina. Zgodnie z jej założeniami cechy organizmu utrwalają się, jeśli pomagają mu przetrwać i rozmnażać się. Funkcjonaliści odnieśli tę perspektywę także do psychiki. Emocje, pamięć czy zdolność uczenia się traktowali jako procesy, które mogą pełnić określone funkcje adaptacyjne.

Adaptacja nie oznacza tutaj wyłącznie zmian biologicznych. Chodzi również o zdolność dostosowania zachowania i procesów umysłowych do wymagań otoczenia. Przykładowo lęk może skłonić człowieka do rozpoznania zagrożenia i podjęcia działania ochronnego, a pamięć pozwala korzystać z wcześniejszych doświadczeń.

Główne założenia funkcjonalizmu

Najważniejsze idee tego nurtu można ująć w kilku punktach:

• Umysł wspiera adaptację – procesy psychiczne pomagają organizmowi reagować na zmienne warunki środowiska.
• Liczy się funkcja procesu – pytanie „po co?” jest ważniejsze niż samo rozłożenie doświadczenia na elementy.
• Umysł należy analizować całościowo – funkcjonaliści byli bardziej zainteresowani działaniem całego systemu psychicznego niż odrębnymi składnikami świadomości.
• Teoria ewolucji stanowi ważne tło – procesy psychiczne rozpatruje się w związku z przetrwaniem, zachowaniem i dostosowaniem do środowiska.
• Psychologia powinna korzystać z różnych metod – obok introspekcji znaczenie mają obserwacja, fizjologia, anatomia oraz pomiar konkretnych rezultatów aktywności psychicznej.

Funkcjonalizm a strukturalizm – najważniejsze różnice

Oba nurty zajmowały się świadomością i procesami psychicznymi, ale inaczej określały cel psychologii. Strukturalizm, kojarzony przede wszystkim z Wilhelmem Wundtem i Edwardem Titchenerem, próbował opisać podstawowe składniki doświadczenia. Funkcjonalizm pytał natomiast, jak te procesy działają w życiu organizmu.

Introspekcja polega na opisywaniu własnych doświadczeń psychicznych. Wundt próbował ją ustandaryzować, między innymi przez powtarzalne bodźce i szkolenie osób badanych. Funkcjonaliści nie odrzucili tej metody całkowicie, ale uznali, że nie powinna być jedynym sposobem badania umysłu. Subiektywne relacje uzupełniali danymi możliwymi do obserwacji i pomiaru.

William James – główny przedstawiciel funkcjonalizmu

Za najważniejszego twórcę podstaw funkcjonalizmu uznaje się Williama Jamesa, amerykańskiego psychologa i filozofa. James sprzeciwiał się ograniczaniu psychologii do katalogowania elementów świadomości. Interesowało go to, jak umysł działa w realnym życiu i jak pomaga człowiekowi radzić sobie z wymaganiami środowiska.

James uważał, że aktywność psychiczna ma związek z zachowaniem. Myślenie, emocje i spostrzeganie nie są wyłącznie biernymi doświadczeniami, lecz uczestniczą w podejmowaniu działań. Takie ujęcie dobrze pasowało do ewolucyjnego sposobu wyjaśniania cech organizmu, ponieważ kierowało uwagę na ich użyteczność.

Ważnym przykładem była analiza emocji. James wskazywał, że przeżywanie strachu jest ściśle związane z reakcjami fizjologicznymi, takimi jak przyspieszone bicie serca, drżenie czy zmiana oddechu. Oznaczało to próbę przełożenia pojęcia psychologicznego na obserwowalne procesy zachodzące w organizmie.

James nadal dopuszczał introspekcję, lecz nie traktował jej jako wystarczającej metody. Zwracał uwagę na wyniki aktywności umysłowej, dane fizjologiczne i anatomiczne oraz urządzenia rejestrujące reakcje organizmu. Dzięki temu funkcjonalizm otworzył psychologię na szerszy zestaw metod badawczych i przyczynił się do rozwoju podejścia bardziej empirycznego.

Najprościej ująć różnicę między tymi nurtami tak: strukturalizm pytał, z czego składa się świadomość, a funkcjonalizm – jak działa i czemu służy. To przesunięcie perspektywy wpłynęło na późniejszy rozwój psychologii, choć sam funkcjonalizm nie funkcjonuje dziś jako dominująca, odrębna szkoła.