Atak paniki – objawy, jak go rozpoznać i co robić?

Czym jest atak paniki?

Atak paniki, czyli napad paniki, to gwałtowny epizod intensywnego lęku lub dyskomfortu. Może pojawić się podczas stresu, ale także bez wyraźnego powodu – w domu, w pracy, podczas podróży albo w nocy. Największe nasilenie zwykle pojawia się w ciągu kilku lub kilkunastu minut, a cały epizod stopniowo ustępuje najczęściej w ciągu kilkunastu do kilkudziesięciu minut.

Organizm uruchamia wtedy reakcję „walcz albo uciekaj”. Współczulna część autonomicznego układu nerwowego zwiększa gotowość ciała do działania. Serce zaczyna bić szybciej, mięśnie się napinają, a oddech przyspiesza. Uwalniana adrenalina nie oznacza jednak, że w otoczeniu rzeczywiście istnieje zagrożenie.

Może powstać błędne koło: pojawia się kołatanie serca lub zawrót głowy, następnie myśl „dzieje się coś bardzo złego”, a narastający lęk jeszcze bardziej wzmacnia objawy. Przyspieszony oddech może prowadzić do hiperwentylacji, która sprzyja mrowieniu, uczuciu niestabilności i odrealnienia.

Jak rozpoznać atak paniki?

Nie każdy napad wygląda tak samo. W klasyfikacji DSM-5 atakowi paniki może towarzyszyć co najmniej kilka objawów z ciała i objawów psychicznych. Najczęściej występują:

• Objawy fizyczne – kołatanie lub przyspieszone bicie serca, duszność, uczucie dławienia, ból albo dyskomfort w klatce piersiowej, drżenie, potliwość, nudności, zawroty głowy, mrowienie, dreszcze oraz uderzenia gorąca lub zimna.
• Objawy psychiczne – silne poczucie zagrożenia, strach przed śmiercią, omdleniem lub utratą kontroli, a także poczucie nierzeczywistości otoczenia albo własnego ciała.
• Przebieg – nagły początek, szybkie narastanie objawów i stopniowe ich wygasanie. Zmęczenie, napięcie i niepokój mogą utrzymywać się dłużej niż sam napad.

Podobne dolegliwości mogą jednak występować przy chorobach serca, astmie, zaburzeniach rytmu serca, problemach z tarczycą, hipoglikemii lub działaniu substancji psychoaktywnych. Nie da się bezpiecznie rozpoznać przyczyny wyłącznie na podstawie opisu objawów.

Atak paniki a zawał serca

Atak paniki i zawał mogą dawać podobne sygnały, dlatego poniższe różnice mają charakter orientacyjny, a nie diagnostyczny:

Ta tabela nie zastępuje badania. Przy pierwszym epizodzie zawsze skonsultuj się z lekarzem. Zadzwoń pod numer 112, jeśli pojawia się silny lub narastający ból w klatce piersiowej, utrata przytomności, poważna duszność, niedowład, zaburzenia mowy, opadnięcie kącika ust albo objawy są wyraźnie inne niż podczas wcześniejszych napadów.

Co robić podczas ataku paniki?

Jeśli miejsce jest bezpieczne, usiądź lub oprzyj się i ogranicz liczbę bodźców. Nie musisz natychmiast całkowicie opanować lęku. Celem jest zmniejszenie pobudzenia i przeczekanie fali objawów. Pomocna może być następująca sekwencja:

1. Powiedz sobie spokojnie, co się dzieje. Możesz użyć zdania: „To może być atak paniki. Objawy są silne, ale miną”. Nie traktuj tej myśli jako pewnej diagnozy, szczególnie przy pierwszym epizodzie.
2. Spowolnij oddech. Weź łagodny wdech nosem przez około 4 sekundy, a następnie wykonaj spokojny, dłuższy wydech przez 6–8 sekund. Powtarzaj bez forsowania i bez bardzo głębokich wdechów.
3. Zastosuj uziemienie 5-4-3-2-1. Nazwij 5 rzeczy, które widzisz, 4, których możesz dotknąć, 3 dźwięki, które słyszysz, 2 zapachy i 1 smak lub odczucie w ustach.
4. Poproś o obecność. Powiedz zaufanej osobie: „Mam silny lęk, zostań ze mną i mów spokojnie”. Możesz też zadzwonić do kogoś bliskiego.
5. Poczekaj na opadnięcie pobudzenia. Po napadzie odpocznij, napij się wody i nie sięgaj po alkohol ani inne substancje psychoaktywne.

Nie oddychaj szybko i bardzo głęboko. Taka hiperwentylacja może nasilić zawroty głowy, mrowienie i poczucie niestabilności. Nie używaj też papierowej torby do oddychania. Jeżeli objawy są nowe, wyjątkowo silne lub budzą wątpliwości, wybierz pomoc medyczną zamiast samodzielnie zakładać, że to panika.

Co robić długofalowo?

Pojedynczy napad nie oznacza automatycznie zaburzenia panicznego. O potrzebie leczenia decydują między innymi nawroty, lęk przed kolejnym atakiem, unikanie miejsc i sytuacji oraz wpływ objawów na pracę, sen i relacje.

Za jedną z najlepiej przebadanych metod leczenia uznaje się terapię poznawczo-behawioralną (CBT). Pomaga ona rozpoznawać katastroficzne interpretacje objawów, zmieniać reakcję na sygnały z ciała i stopniowo ograniczać unikanie. Uczy także technik, które można stosować podczas kolejnych napadów.

Psychiatra może rozważyć farmakoterapię, zwłaszcza gdy napady są częste, silne lub znacząco ograniczają codzienne funkcjonowanie. W leczeniu długofalowym stosuje się między innymi leki z grupy SSRI. Leki doraźne, w tym benzodiazepiny, wymagają ścisłego nadzoru lekarza i nie powinny być przyjmowane samodzielnie ani pożyczane od innych osób.

Pomocne bywa także ograniczenie kofeiny i alkoholu, regularny sen, umiarkowany ruch oraz ćwiczenie spokojnego oddechu wtedy, gdy nie ma napadu. Nie chodzi jednak o całkowite podporządkowanie życia unikaniu potencjalnych wyzwalaczy. Nadmierne unikanie może utrwalać lęk.

Atak paniki mija, a jego objawy można opanowywać. Jeśli napady wracają, wywołują lęk przed wyjściem z domu albo skłaniają do ciągłego kontrolowania serca i oddechu, umów konsultację z lekarzem, psychiatrą lub psychoterapeutą.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku pierwszego, nietypowego lub bardzo silnego epizodu skonsultuj się z lekarzem. Przy podejrzeniu zagrożenia zdrowia lub życia zadzwoń pod numer 112.