Eksperyment Milgrama był serią badań nad posłuszeństwem wobec autorytetu, przeprowadzonych przez amerykańskiego psychologa społecznego Stanleya Milgrama w latach 1961–1962. Uczestnicy mieli rzekomo karać „ucznia” wstrząsami elektrycznymi za błędne odpowiedzi. W rzeczywistości wstrząsy były udawane, a „uczeń” był aktorem. Badanie pokazało, że presja autorytetu może skłaniać ludzi do działania wbrew własnym ocenom moralnym.
Dlaczego Stanley Milgram przeprowadził to badanie?
Punktem wyjścia były pytania o posłuszeństwo zwykłych ludzi wobec władzy. W 1961 roku rozpoczął się w Izraelu proces Adolfa Eichmanna, jednego z głównych organizatorów Holocaustu. Eichmann tłumaczył swoje działania wykonywaniem rozkazów. Milgram chciał sprawdzić, jak daleko ludzie mogą podporządkować się autorytetowi, nawet gdy polecenia pozostają w konflikcie z ich sumieniem.
Pierwszą serię badań przeprowadzono na Yale University. Uczestnicy byli rekrutowani pod pretekstem badania wpływu kar na uczenie się i pamięć. Nie wiedzieli, że właściwym przedmiotem obserwacji jest ich posłuszeństwo wobec eksperymentatora.
Jak skonstruowano eksperyment Milgrama?
W klasycznym wariancie uczestnik przyjmował rolę „nauczyciela”. Miał odczytywać „uczniowi” pary słów i sprawdzać jego odpowiedzi. Za każdy błąd powinien nacisnąć kolejny przycisk generatora, zwiększając napięcie o 15 woltów. Skala obejmowała wartości od 15 do 450 V.
Losowanie ról było pozorne. Prawdziwy uczestnik zawsze trafiał do roli nauczyciela, natomiast „uczeń” był pomocnikiem badacza. Siedział w sąsiednim pomieszczeniu, przypięty do krzesła z elektrodami. Aparatura wyglądała wiarygodnie, lecz nie wytwarzała prądu. Żaden uczeń nie otrzymywał prawdziwych wstrząsów.
Podstawowe role w badaniu można przedstawić następująco:
- Nauczyciel – prawdziwy uczestnik badania, który naciskał przyciski generatora i wierzył, że wymierza uczniowi coraz silniejsze wstrząsy.
- Uczeń – aktor i pomocnik eksperymentatora, który celowo udzielał błędnych odpowiedzi oraz odgrywał ból i strach.
- Eksperymentator – osoba nadzorująca procedurę, również współpracownik badacza, która nakłaniała nauczyciela do kontynuowania.
Uczestnik słyszał reakcje ucznia, ale w standardowym wariancie go nie widział. Aktor początkowo odpowiadał na pytania, później krzyczał, protestował i informował o bólu. Przy wyższych poziomach napięcia uderzał w ścianę, a następnie przestawał odpowiadać. Milczenie również traktowano jako błąd, za który należało zastosować następny „wstrząs”.
Jak eksperymentator wywierał presję?
Uczestnicy często wyrażali wątpliwości, pytali o stan ucznia albo chcieli zakończyć procedurę. Eksperymentator odpowiadał według ustalonego schematu. Ponaglenia były wypowiadane w określonej kolejności, od neutralnych do coraz bardziej stanowczych:
- „Proszę kontynuować”.
- „Eksperyment wymaga, żeby pan kontynuował”.
- „Jest absolutnie konieczne, aby pan kontynuował”.
- „Nie ma pan wyboru, musi pan iść dalej”.
Nie stosowano fizycznej przemocy ani gróźb wobec uczestników. Presja wynikała z sytuacji, autorytetu naukowca, formalnego charakteru laboratorium i przekonania, że odpowiedzialność za procedurę ponosi eksperymentator. Uczestnicy widocznie przeżywali napięcie, wahali się, protestowali, a niekiedy śmiali się nerwowo lub drżeli. Ich dalsze działanie nie oznaczało więc automatycznie braku oporu czy sadyzmu.
Jakie były wyniki eksperymentu?
W pierwszym, najbardziej znanym wariancie uczestniczyło 40 mężczyzn. Wszyscy doszli co najmniej do poziomu 300 V, a 26 osób, czyli 65%, nacisnęło przycisk oznaczony najwyższym napięciem 450 V. W tym momencie procedurę przerywano, dlatego wynik nie oznaczał, że uczestnicy rzeczywiście chcieliby kontynuować po osiągnięciu maksymalnego poziomu.
W kolejnych wariantach Milgram zmieniał warunki badania. Pozwalało to sprawdzić, czy posłuszeństwo zależy wyłącznie od cech uczestnika, czy także od układu sytuacji. W literaturze często przytacza się następujące wyniki dla wybranych wariantów:
| Warunek eksperymentalny | Co zmieniono? | Odsetek osób dochodzących do 450 V |
|---|---|---|
| Wariant standardowy | Uczeń znajdował się w sąsiednim pomieszczeniu i był niesłyszalny dopiero po określonym etapie procedury | 65% |
| Uczeń niewidoczny dla nauczyciela | Uczestnik nie obserwował bezpośrednio reakcji ucznia | 93% |
| Kontakt fizyczny z uczniem | Nauczyciel musiał przytrzymywać jego rękę przy elektrodzie | 30% lub mniej, zależnie od wariantu |
Wartości dotyczą konkretnych wariantów i nie powinny być traktowane jako jedna uniwersalna miara posłuszeństwa. Wyniki zmieniały się także wtedy, gdy inni uczestnicy lub eksperymentatorzy sprzeciwiali się kontynuowaniu. Obecność sojuszników, którzy odmawiali wykonania poleceń, wyraźnie obniżała gotowość do dalszego działania.
Najważniejsze czynniki wpływające na poziom posłuszeństwa obejmowały:
- fizyczną odległość od ucznia, ponieważ bezpośredni kontakt ułatwiał dostrzeżenie jego cierpienia,
- obecność i wiarygodność eksperymentatora, który przedstawiał się jako osoba odpowiedzialna za procedurę,
- sprzeciw innych osób, który dostarczał uczestnikowi społecznego potwierdzenia, że można odmówić,
- stopniowe zwiększanie wymagań, przez co uczestnik przechodził od pozornie łagodnych działań do coraz poważniejszych.
Co wynikało z eksperymentu Milgrama?
Badanie wskazywało, że zachowanie człowieka zależy nie tylko od jego deklarowanych wartości czy cech osobowości. W określonych warunkach sytuacyjnych autorytet może przejąć część odpowiedzialności za działanie w oczach wykonawcy. Uczestnik nadal odczuwa sprzeciw, ale interpretuje siebie jako osobę realizującą polecenie naukowca, a nie jako głównego sprawcę sytuacji.
Nie oznacza to, że eksperyment dowiódł istnienia „ślepego posłuszeństwa” u wszystkich ludzi ani że badani byli pozbawieni zasad moralnych. Wielu z nich protestowało i przeżywało silny konflikt. Wynik pokazuje raczej, że sytuacja społeczna i status osoby wydającej polecenie mogą znacząco osłabić gotowość do samodzielnego sprzeciwu.
Dlaczego eksperyment był krytykowany?
Najpoważniejsze zarzuty dotyczyły etyki. Uczestnicy nie znali prawdziwego celu badania i byli przekonani, że mogą wyrządzać drugiej osobie realną krzywdę. Doświadczali silnego stresu, mimo że po zakończeniu sesji informowano ich o mistyfikacji i zapewniano, że „uczeń” nie został fizycznie poszkodowany.
Krytycy pytali także, czy uczestnicy rzeczywiście mogli swobodnie się wycofać, skoro eksperymentator mówił im, że muszą kontynuować. Współczesne standardy badań psychologicznych znacznie silniej akcentują świadomą zgodę, możliwość przerwania udziału, ochronę dobrostanu oraz ocenę ryzyka przez niezależne komisje etyczne.
Eksperyment Milgrama pozostaje ważny nie dlatego, że daje prostą odpowiedź na pytanie, jacy „są” ludzie, lecz dlatego, że pokazuje siłę kontekstu, hierarchii i presji sytuacyjnej. Jego wyniki stały się jednym z punktów odniesienia w psychologii społecznej oraz w debatach nad odpowiedzialnością jednostki i granicami posłuszeństwa wobec autorytetu.
