Czym zajmuje się gastroenterolog? Zakres badań i leczenia

Od dłuższego czasu doskwiera ci brzuch, zgaga albo wzdęcia i zastanawiasz się, do jakiego lekarza się zgłosić. Z tego tekstu dowiesz się, czym zajmuje się gastroenterolog, jakie badania zleca i jakie choroby leczy. Dzięki temu łatwiej ocenisz, kiedy objawy z układu pokarmowego wymagają specjalistycznej konsultacji.

Czym zajmuje się gastroenterolog – zakres specjalizacji

Gastroenterolog (potocznie mówisz na niego gastrolog) to lekarz, który diagnozuje i leczy choroby układu pokarmowego. Obejmuje to przełyk, żołądek, dwunastnicę, jelito cienkie, jelito grube, odbytnicę, a także wątrobę, drogi żółciowe i trzustkę. W praktyce oznacza to zajmowanie się wszystkim, co dzieje się od jamy ustnej aż po odbyt. Ten sam specjalista prowadzi osoby z uciążliwą zgagą, biegunkami, ale też pacjentów z marskością wątroby czy nowotworem jelita grubego.

Do zadań gastroenterologa należy diagnoza i terapia stanów zapalnych, infekcji, chorób autoimmunologicznych, zaburzeń czynnościowych oraz nowotworów przewodu pokarmowego. Często spotykane problemy to choroba refluksowa przełyku, choroba wrzodowa, celiakia, nieswoiste choroby zapalne jelit, kamica żółciowa, zapalenia trzustki czy marskość wątroby. Lekarz ocenia też następstwa tych chorób, na przykład niedokrwistość z niedoboru żelaza, niedożywienie i spadek masy ciała. U części pacjentów leczy powikłania, takie jak żylaki przełyku czy wodobrzusze.

Gastroenterolog zajmuje się zarówno diagnostyką, jak i leczeniem. Dobiera badania endoskopowe, obrazowe i laboratoryjne do zgłaszanych dolegliwości i wieku pacjenta. Stosuje leczenie zachowawcze z użyciem leków doustnych czy dożylnych, ale wykonuje też zabiegi endoskopowe, takie jak usuwanie polipów, tamowanie krwawień czy poszerzanie zwężeń przewodu pokarmowego. W razie potrzeby kieruje do leczenia chirurgicznego lub onkologicznego.

Duży wpływ na choroby układu pokarmowego mają nawyki żywieniowe, przewlekły stres, palenie papierosów i alkohol. Znaczenie mają również predyspozycje genetyczne i zaburzenia hormonalne, na przykład w chorobach tarczycy. Dlatego gastroenterolog często współpracuje z takim specjalistą jak dietetyk kliniczny, a przy chorobach jelita grubego także z lekarzem, jakim jest proktolog. Do zespołu bywa włączony psycholog lub psychiatra, jeśli objawy nasilają się pod wpływem stresu.

Istotną częścią pracy gastroenterologa jest profilaktyka nowotworów przewodu pokarmowego. Lekarz kwalifikuje pacjentów do badań przesiewowych w kierunku raka jelita grubego, zwykle w formie kolonoskopii po 50. roku życia lub wcześniej u osób z obciążonym wywiadem rodzinnym. Regularnie kontroluje też osoby po usunięciu polipów, z chorobą Leśniowskiego‑Crohna, wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego czy stanem przedrakowym przełyku, takim jak przełyk Barretta.

Warto traktować wizytę u gastroenterologa jak przegląd techniczny instalacji w budynku. Po 45.–50. roku życia, przy rodzinnym występowaniu raka jelita grubego, żołądka lub trzustki oraz przy długotrwałych bólach brzucha, zgadze czy zaburzeniach wypróżnień lepiej zaplanować badania kontrolne, zanim pojawią się poważne powikłania.

Jakie objawy wymagają konsultacji u gastroenterologa?

Objawów ze strony układu pokarmowego nie warto ani „przeczekiwać”, ani maskować kolejnymi preparatami bez recepty. Ten sam symptom, na przykład zgaga, może wynikać z błędów dietetycznych, ale też być pierwszym sygnałem poważniejszej choroby. Jeśli dolegliwości nawracają, są przewlekłe albo mają tendencję do nasilania się, wizyta u gastroenterologa jest rozsądnym krokiem. Wczesna diagnoza zwykle oznacza prostsze i bezpieczniejsze leczenie.

Do gastroenterologa warto zgłosić się, gdy regularnie pojawiają się objawy ze strony przewodu pokarmowego, nawet jeśli nie są bardzo nasilone, na przykład:

• nawracające bóle brzucha, kłujące, ściskające lub tępe, często związane z posiłkami, wysiłkiem czy stresem
• uczucie pieczenia za mostkiem, zgaga, nasilone odbijania, kwaśny posmak w ustach
• przewlekłe wzdęcia, przelewania w brzuchu, nadmierne oddawanie gazów
• nudności, sporadyczne wymioty, uczucie „pełnego żołądka” już po małym posiłku
• biegunki utrzymujące się dłużej niż kilka dni lub często nawracające
• zaparcia trwające wiele dni, konieczność intensywnego parcia przy wypróżnieniu
• uczucie niepełnego wypróżnienia, zmiana kształtu lub częstości stolca
• brak apetytu, przeciągające się uczucie ciężkości po jedzeniu
• palenie, świąd lub ból w okolicy odbytu podczas oddawania stolca

Są też objawy, które traktuje się jako sygnały alarmowe i które wymagają pilnej konsultacji, często nawet w trybie nagłym:

• krew w stolcu, świeża lub w postaci ciemnych, smołowatych stolców
• krwiste wymioty albo wymioty przypominające fusy po kawie
• nagły, niewyjaśniony spadek masy ciała o kilka kilogramów w krótkim czasie
• narastająca niedokrwistość, osłabienie, zadyszka przy niewielkim wysiłku
• trudności w połykaniu, uczucie „zatrzymywania się” pokarmu w przełyku
• żółtaczka, czyli zażółcenie skóry i białek oczu, często ze świądem
• silny, ostry ból brzucha, zwłaszcza z twardością powłok i wymiotami
• gorączka połączona z bólem brzucha, dreszczami, znacznym złym samopoczuciem

Do gastroenterologa dobrze zgłosić się również wtedy, gdy dolegliwości nie są bardzo nasilone, ale utrzymują się tygodniami. Dotyczy to na przykład długotrwałej zgagi, przewlekłego kaszlu bez uchwytnej przyczyny pulmonologicznej czy nawracających aft w jamie ustnej połączonych z biegunkami i bólami stawów. Niepokoić powinno także przewlekłe zmęczenie z towarzyszącą niedokrwistością oraz obniżeniem tolerancji wysiłku. Takie zestawy objawów mogą sugerować choroby zapalne jelit, celiakię lub inne zaburzenia wchłaniania.

Krwawienie z przewodu pokarmowego, wyraźny spadek apetytu, szybka utrata masy ciała czy nagła zmiana rytmu wypróżnień to nie są sytuacje do „obserwacji w domu”. Przy takich objawach trzeba jak najszybciej ustalić przyczynę z lekarzem, a nie samodzielnie przedłużać leczenie środkami dostępnymi bez recepty.

Jakimi chorobami zajmuje się gastroenterolog?

Gastroenterolog leczy bardzo szerokie spektrum chorób, od łagodnych zaburzeń czynnościowych po ciężkie choroby zapalne i nowotworowe. U jednej osoby wystarczy zmiana diety i kilka tabletek dziennie, a u innej konieczne bywa leczenie biologiczne czy zabieg chirurgiczny. Dla porządku warto przedstawić najważniejsze grupy schorzeń według lokalizacji w obrębie przewodu pokarmowego. Dzięki temu łatwiej skojarzysz swoje objawy z możliwym źródłem problemu.

Choroby przełyku i żołądka

Choroby przełyku i żołądka należą do najczęstszych przyczyn wizyt u gastroenterologa. Typowe objawy to zgaga, pieczenie za mostkiem, odbijania, ból w nadbrzuszu, nudności czy uczucie szybkiego przepełnienia po posiłku. Nieleczone potrafią utrudnić codzienne funkcjonowanie, zaburzyć sen i obniżyć jakość życia. W części przypadków prowadzą też do groźnych powikłań onkologicznych.

W obrębie przełyku gastroenterolog rozpoznaje i leczy różne jednostki chorobowe, wśród których znajdują się między innymi następujące problemy o odmiennym charakterze zapalnym, refluksowym, naczyniowym i nowotworowym:

• choroba refluksowa przełyku – przewlekłe zarzucanie kwaśnej treści z żołądka, powodujące zapalenie błony śluzowej i zgagę
• przełyk Barretta – stan przedrakowy, w którym dochodzi do przekształcenia nabłonka pod wpływem przewlekłego refluksu
• zwężenia przełyku o różnej etiologii – na przykład po oparzeniach chemicznych, przewlekłym refluksie lub radioterapii
• żylaki przełyku – poszerzone naczynia żylne, zwykle w przebiegu marskości wątroby, z ryzykiem groźnego krwawienia
• zaburzenia motoryki przełyku, takie jak achalazja, objawiające się zaburzonym przesuwaniem kęsa pokarmowego
• nowotwory przełyku, które często długo przebiegają skrycie, zanim pojawi się wyraźna trudność w połykaniu

Dolegliwości dotyczą także żołądka i dwunastnicy, gdzie do najczęstszych chorób należą zarówno schorzenia zapalne, jak i nowotworowe oraz naczyniowe:

• choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, często powiązana z zakażeniem bakterią Helicobacter pylori i przyjmowaniem niesteroidowych leków przeciwzapalnych
• ostre i przewlekłe zapalenia błony śluzowej żołądka, w tym zanikowe zapalenie zwiększające ryzyko niedokrwistości i raka
• polipy żołądka oraz żylaki dna żołądka, które w sprzyjających warunkach mogą krwawić
• tak zwany „żołądek arbuzowaty” z charakterystycznym przekrwieniem błony śluzowej
• nowotwory żołądka i dwunastnicy, często wymagające współpracy z chirurgiem i onkologiem

Długotrwałe, nieleczone choroby przełyku i żołądka wpływają nie tylko na komfort życia, lecz również na cały organizm. Przewlekłe krwawienia z przewodu pokarmowego prowadzą do niedoboru żelaza i anemii, co objawia się zmęczeniem i spadkiem wydolności fizycznej. Nasilony refluks i przełyk Barretta zwiększają ryzyko raka przełyku, a zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka wiąże się z większym ryzykiem raka żołądka. Z tego powodu regularna gastroskopia w odpowiednich odstępach czasu ma duże znaczenie w monitorowaniu tych chorób.

Choroby jelita cienkiego i grubego

Choroby jelit potrafią objawiać się bardzo różnie, co czasem utrudnia szybkie rozpoznanie. U jednej osoby dominują biegunki, u innej przewlekłe zaparcia, a jeszcze u innej bóle brzucha, wzdęcia i niepokojąca utrata masy ciała. Wiele schorzeń jelit ma charakter przewlekły, z okresami zaostrzeń i remisji, dlatego wymaga stałego nadzoru gastroenterologa. Dotyczy to zwłaszcza nieswoistych chorób zapalnych jelit oraz celiakii.

W jelicie cienkim pojawiają się zarówno choroby o podłożu autoimmunologicznym, jak i zapalnym oraz nowotworowym, często prowadzące do niedoborów pokarmowych i niedożywienia:

• celiakia (choroba trzewna) – autoimmunologiczna nietolerancja glutenu, powodująca zanik kosmków jelitowych i zaburzenia wchłaniania
• inne zapalenia jelita cienkiego o różnej etiologii, w tym infekcyjne i polekowe
• choroba Leśniowskiego‑Crohna, która może zajmować dowolny odcinek przewodu pokarmowego, często właśnie jelito cienkie
• zespoły złego wchłaniania wynikające na przykład z rozległych resekcji jelita lub przewlekłych zapaleń
• nadmierny rozrost bakteryjny jelita cienkiego SIBO, dający wzdęcia, gazy i biegunki
• nowotwory jelita cienkiego, rzadziej spotykane niż rak jelita grubego, ale trudniejsze do wczesnego wykrycia

Jelito grube jest częstym miejscem zarówno chorób czynnościowych, jak i ciężkich stanów zapalnych oraz nowotworów:

• wrzodziejące zapalenie jelita grubego i inne nieswoiste choroby zapalne jelit, przebiegające z krwawymi biegunkami i bólami brzucha
• choroba Leśniowskiego‑Crohna zajmująca okrężnicę, często z przetokami i zwężeniami
• zespół jelita drażliwego jako choroba czynnościowa, bez trwałych uszkodzeń, ale z bardzo uciążliwymi objawami
• choroba uchyłkowa jelita grubego, czasem powikłana zapaleniem uchyłków i ropniami
• polipy jelita grubego oraz rak jelita grubego, jeden z najczęstszych nowotworów złośliwych
• zakaźne i niedokrwienne zapalenia jelit, wymagające szybkiej diagnostyki i dobrania odpowiedniej terapii

W przewlekłych nieswoistych chorobach zapalnych jelit rola gastroenterologa nie kończy się na postawieniu diagnozy. Lekarz prowadzi długoterminowe leczenie, dobierając leki przeciwzapalne, immunosupresyjne czy terapię biologiczną. Kontroluje skutki uboczne farmakoterapii, monitoruje ryzyko powikłań, takich jak zwężenia czy przetoki, a także planuje badania kontrolne i przesiewowe w kierunku raka jelita grubego, zwykle z użyciem kolonoskopii.

Choroby wątroby, dróg żółciowych i trzustki

Gastroenterolog zajmuje się nie tylko typowym „bólem brzucha”, lecz także schorzeniami wątroby, pęcherzyka żółciowego, dróg żółciowych i trzustki. Te narządy często chorują skrycie, dając jedynie zmęczenie, świąd skóry, niewielkie pobolewania w prawym podżebrzu lub niejasne dolegliwości dyspeptyczne. Żółtaczka, ciemny mocz czy jasny stolec pojawiają się zwykle już przy bardziej zaawansowanych problemach. Z tego powodu tak ważne są okresowe badania laboratoryjne i obrazowe.

W obrębie wątroby gastroenterolog diagnozuje zarówno choroby infekcyjne, metaboliczne, jak i autoimmunologiczne oraz nowotworowe:

• wirusowe zapalenia wątroby typu B i C, wykrywane na podstawie badań serologicznych z krwi
• niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby NAFLD/NASH, często związana z otyłością i cukrzycą
• alkoholowa choroba wątroby, w tym zaawansowana marskość z jej powikłaniami
• marskość wątroby z wodobrzuszem, żylakami przełyku i zaburzeniami krzepnięcia
• autoimmunologiczne choroby wątroby, na przykład autoimmunologiczne zapalenie wątroby
• guzy łagodne i nowotwory złośliwe wątroby, pierwotne oraz przerzutowe

Choroby pęcherzyka i dróg żółciowych to kolejny istotny obszar pracy gastroenterologa, często wiążący się z napadowymi bólami w prawym podżebrzu i żółtaczką:

• kamica pęcherzyka żółciowego i przewodów żółciowych, z ryzykiem kolki żółciowej i żółtaczki mechanicznej
• ostre i przewlekłe zapalenie pęcherzyka żółciowego, czasem wymagające pilnej operacji
• zapalenia dróg żółciowych, w tym ropne zapalenie, będące stanem zagrożenia życia
• pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych, często współistniejące z nieswoistymi zapaleniami jelit
• nowotwory dróg żółciowych i pęcherzyka, dające późne, mało swoiste objawy

Trzustka jest narządem wyjątkowo wrażliwym i choroby tego gruczołu często przebiegają bardzo burzliwie lub przewlekle wyniszczająco:

• ostre zapalenie trzustki, zwykle z silnym bólem w nadbrzuszu promieniującym do pleców, nudnościami i wymiotami
• przewlekłe zapalenie trzustki z biegunkami tłuszczowymi, spadkiem masy ciała i niedoborem enzymów trawiennych
• torbiele trzustki o różnym charakterze, od zmian łagodnych po torbiele nowotworowe
• autoimmunologiczne zapalenie trzustki, często z podwyższonym poziomem IgG4
• nowotwory trzustki, które długo mogą dawać jedynie dyskretny ból i utratę wagi

Wczesne rozpoznanie chorób wątroby, dróg żółciowych i trzustki pozwala zmniejszyć ryzyko ciężkich powikłań. Należą do nich krwawienia z żylaków przełyku, niewydolność wątroby, ostry atak zapalenia trzustki czy wykrycie nowotworu dopiero w zaawansowanym stadium. Dlatego gastroenterolog korzysta z badań obrazowych, laboratoryjnych i endoskopowych, aby reagować jak najwcześniej.

Jakie badania wykonuje lub zleca gastroenterolog?

Gastroenterolog dobiera badania indywidualnie do twoich objawów, wieku, przyjmowanych leków i chorób współistniejących. Opiera się nie tylko na diagnostyce, ale też na dokładnym wywiadzie i badaniu fizykalnym, zwłaszcza ocenie jamy brzusznej. W praktyce najczęściej sięga po trzy grupy narzędzi: badania endoskopowe, badania obrazowe oraz badania laboratoryjne z krwi i stolca.

Każdy rodzaj badań dostarcza innych informacji o układzie pokarmowym. Endoskopia pozwala obejrzeć błonę śluzową „od środka” i od razu wykonać drobne zabiegi. Badania obrazowe pokazują wielkość, kształt i strukturę narządów jamy brzusznej. Z kolei badania z krwi i stolca, takie jak badanie biochemiczne krwi czy badanie stolca, oceniają funkcję narządów, obecność stanu zapalnego, zakażenia lub zaburzenia wchłaniania. Bardzo często lekarz łączy kilka metod w spójny plan diagnostyczny.

Jak wyglądają badania endoskopowe przewodu pokarmowego?

Endoskopia przewodu pokarmowego polega na wprowadzeniu do jego wnętrza giętkiej rurki z kamerą i źródłem światła. Dzięki temu gastroenterolog może dokładnie obejrzeć błonę śluzową przełyku, żołądka, jelita cienkiego lub grubego. W czasie badania możliwe jest pobranie wycinków do badania histopatologicznego oraz wykonanie drobnych zabiegów, na przykład usunięcie polipów lub tamowanie krwawienia. To badania inwazyjne, ale przy odpowiednim przygotowaniu i znieczuleniu dobrze tolerowane przez większość pacjentów.

Gastroskopia to endoskopowe badanie górnego odcinka przewodu pokarmowego, obejmujące przełyk, żołądek i dwunastnicę. Lekarz wprowadza endoskop przez usta, po uprzednim znieczuleniu gardła specjalnym sprayem, czasem także w krótkim znieczuleniu dożylnym. Badanie zwykle trwa kilka do kilkunastu minut i może wywoływać przejściowy odruch wymiotny, ale jest bezpieczne. W trakcie gastroskopii można wykryć zapalenia, owrzodzenia, polipy, żylaki, cechy refluksu czy podejrzane zmiany nowotworowe. Istnieje również możliwość pobrania wycinków i wykonania testu w kierunku bakterii Helicobacter pylori, a także poszerzania zwężeń i tamowania krwawienia.

Kolonoskopia to endoskopowe badanie dolnego odcinka przewodu pokarmowego, czyli jelita grubego. Endoskop wprowadza się przez odbyt, a badanie zwykle odbywa się w znieczuleniu dożylnym lub z podaniem środków przeciwbólowych i uspokajających. Kolonoskopia pozwala obejrzeć całe jelito grube, ocenić błonę śluzową, obecność uchyłków, polipów, zmian zapalnych i nowotworowych. Podczas badania można od razu usunąć polipy, pobrać wycinki do badania histopatologicznego oraz zatamować ewentualne krwawienie. Skuteczność kolonoskopii w wykrywaniu raka jelita grubego zależy bardzo mocno od jakości przygotowania jelita.

Gastroenterolog zleca także inne badania endoskopowe, które uzupełniają gastroskopię i kolonoskopię. Należą do nich rektoskopia lub sigmoidoskopia, oceniające końcowy odcinek jelita grubego, oraz kapsułka endoskopowa jelita cienkiego, przydatna przy niewyjaśnionych krwawieniach lub podejrzeniu zmian w jelicie cienkim. Ważną metodą jest EUS, czyli endosonografia, łącząca endoskopię z badaniem ultrasonograficznym od środka. W chorobach dróg żółciowych i trzustki wykorzystuje się badanie ERCP, które umożliwia zarówno diagnostykę, jak i zabiegi, na przykład usunięcie złogów z dróg żółciowych.

Przygotowanie do badań endoskopowych ma ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa i jakości wyniku. Przed gastroskopią trzeba być na czczo przez określoną liczbę godzin i poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, w tym na rozrzedzenie krwi. Przy kolonoskopii konieczne jest dokładne oczyszczenie jelita przy pomocy środków przeczyszczających według szczegółowej instrukcji. Często trzeba czasowo odstawić niektóre leki, na przykład przeciwkrzepliwe, a przed zabiegiem lekarz omawia możliwe ryzyka i prosi o podpisanie świadomej zgody.

Jakie badania obrazowe może zlecić gastroenterolog?

Badania obrazowe pozwalają ocenić wielkość, kształt i strukturę narządów jamy brzusznej oraz wykryć zmiany ogniskowe, torbiele, guzy, poszerzenia dróg żółciowych czy obecność płynu w jamie brzusznej. W przeciwieństwie do endoskopii nie wchodzą do wnętrza przewodu pokarmowego, tylko „oglądają” narządy z zewnątrz. Część z nich jest zupełnie niebolesna i nie wymaga znieczulenia. Najczęściej pierwszym badaniem bywa badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej.

USG jamy brzusznej polega na przesuwaniu głowicy aparatu po skórze brzucha, po nałożeniu żelu poprawiającego przewodzenie fal ultradźwiękowych. Gastroenterolog ocenia zwykle wątrobę, pęcherzyk żółciowy, drogi żółciowe, trzustkę, śledzionę, nerki, duże naczynia oraz w niektórych przypadkach widoczne pętle jelit. Badanie umożliwia wykrycie kamieni w pęcherzyku żółciowym, powiększenia narządów, torbieli, guzów czy wodobrzusza. Jest bezpieczne, można je powtarzać wielokrotnie, także u kobiet w ciąży.

Tomografia komputerowa (TK) i rezonans magnetyczny (MR) to bardziej zaawansowane metody obrazowania, używane między innymi w diagnostyce nowotworów i powikłań ciężkich chorób zapalnych. Specjalistyczne badanie MRCP pozwala bardzo dokładnie ocenić drogi żółciowe i przewody trzustkowe bez konieczności wprowadzania endoskopu. TK i MR pomagają ocenić stopień zaawansowania raka, wykryć przerzuty, ropnie, zakrzepice naczyń wrotnych czy martwicę trzustki. Na podstawie tych obrazów planuje się dalsze leczenie, w tym zabiegi operacyjne lub endoskopowe.

W wybranych sytuacjach gastroenterolog może zlecić inne, rzadsze badania obrazowe. Należy do nich na przykład elastografia wątroby, oceniająca stopień jej zwłóknienia, oraz badania izotopowe dróg żółciowych przy podejrzeniu zaburzeń ich drożności lub pracy pęcherzyka. W ostrych stanach wykonuje się czasem klasyczne zdjęcie RTG jamy brzusznej, na przykład przy podejrzeniu niedrożności jelit. Dobór konkretnego badania zależy zawsze od problemu klinicznego i nie ma jednego uniwersalnego schematu dla wszystkich pacjentów.

Jakie badania laboratoryjne pomagają w diagnostyce gastroenterologicznej?

Badania z krwi, stolca i wydychanego powietrza są dla gastroenterologa cennym źródłem informacji o stanie narządów i toczącym się procesie chorobowym. Pozwalają ocenić, czy w organizmie występuje stan zapalny, czy wątroba i trzustka pracują prawidłowo oraz czy dochodzi do utraty krwi lub zaburzeń wchłaniania. W wielu sytuacjach nieprawidłowy wynik badania laboratoryjnego pojawia się wcześniej niż objawy kliniczne. To daje szansę na szybszą reakcję.

Badanie biochemiczne krwi i inne testy z krwi, które zleca gastroenterolog, obejmują między innymi:

• morfologię krwi z oceną poziomu hemoglobiny i płytek, przydatną w ocenie niedokrwistości i krwawień
• OB i CRP jako wskaźniki stanu zapalnego
• próby wątrobowe – AST, ALT, ALP, GGTP, bilirubinę – oceniające pracę wątroby i dróg żółciowych
• parametry nerkowe i elektrolity, ważne między innymi przy biegunce i wymiotach
• amylazę i lipazę jako enzymy trzustkowe, pomocne w diagnozowaniu zapalenia trzustki
• glukozę i profil lipidowy, zwłaszcza przy stłuszczeniu wątroby i zespole metabolicznym
• żelazo, ferrytynę, witaminę B12, kwas foliowy, albuminę – oceniające niedożywienie i zaburzenia wchłaniania
• badania serologiczne w kierunku wirusów zapalenia wątroby typu B i C
• przeciwciała autoimmunologiczne w chorobach wątroby i jelit
• przeciwciała w kierunku celiakii, na przykład przeciw transglutaminazie tkankowej
• markery nowotworowe, takie jak CEA czy CA 19-9, stosowane jako uzupełnienie innych badań

Badanie stolca jest równie istotne, bo pozwala zajrzeć w funkcjonowanie jelit bez użycia endoskopu. Gastroenterolog może zlecić między innymi:

• posiew stolca i testy w kierunku pasożytów przy podejrzeniu infekcji bakteryjnych lub pasożytniczych
• oznaczenie toksyn Clostridioides difficile u osób po antybiotykoterapii z biegunką
• test na krew utajoną w kale, przydatny w badaniach przesiewowych w kierunku raka jelita grubego
• kalprotektynę w kale jako marker stanu zapalnego w jelitach przy podejrzeniu nieswoistych chorób zapalnych
• elastazę trzustkową w kale, która ocenia wydolność zewnątrzwydzielniczą trzustki
• testy w kierunku Helicobacter pylori wykonywane z próbki kału jako alternatywa dla badania podczas gastroskopii

W gastroenterologii użyteczne są również testy oddechowe. Wykrywa się nimi zakażenie Helicobacter pylori, nietolerancję laktozy lub fruktozy oraz SIBO, czyli nadmierny rozrost bakteryjny jelita cienkiego. Badanie polega na wypiciu odpowiedniego preparatu, a następnie analizie wydychanego powietrza w określonych odstępach czasu. Jest nieinwazyjne, zwykle dobrze tolerowane i pozwala uniknąć bardziej uciążliwych procedur u części pacjentów.

Jak przebiega leczenie w gabinecie gastroenterologicznym?

Podczas pierwszej wizyty gastroenterolog przeprowadza szczegółowy wywiad dotyczący objawów, ich czasu trwania i zależności od jedzenia, stresu czy wysiłku. Pyta o przyjmowane leki, suplementy, choroby współistniejące, przebyte operacje oraz występowanie chorób układu pokarmowego w rodzinie. Następnie wykonuje badanie fizykalne z naciskiem na ocenę jamy brzusznej, wątroby, śledziony i okolicy odbytu. Już na tym etapie można wstępnie zawęzić listę możliwych rozpoznań.

Na podstawie zebranych informacji lekarz układa indywidualny plan diagnostyczny. Wyznacza kolejność badań endoskopowych, obrazowych i laboratoryjnych oraz ocenia, które z nich są naprawdę potrzebne. W wielu sytuacjach włącza też leczenie objawowe, na przykład leki przeciwbólowe, hamujące wydzielanie soku żołądkowego czy preparaty osłaniające błonę śluzową, jeszcze zanim znane są wszystkie wyniki. Dzięki temu pacjent nie musi czekać tygodniami na ulgę w dolegliwościach.

Gastroenterolog ma do dyspozycji szeroki arsenał metod terapeutycznych, które dobiera do choroby i ogólnego stanu pacjenta, między innymi:

• farmakoterapię lekami hamującymi wydzielanie kwasu żołądkowego i lekami osłonowymi w chorobie refluksowej i wrzodowej
• leki przeciwzapalne, immunosupresyjne i biologiczne w nieswoistych chorobach zapalnych jelit
• leki regulujące motorykę jelit, przeciwbiegunkowe lub przeczyszczające w zależności od problemu
• leki żółciopędne i rozkurczowe w chorobach dróg żółciowych i pęcherzyka żółciowego
• enzymy trzustkowe w przewlekłej niewydolności trzustki z biegunkami tłuszczowymi
• leki przeciwwirusowe w wirusowych zapaleniach wątroby typu B i C
• antybiotyki i leki przeciwpasożytnicze w zakażeniach przewodu pokarmowego
• preparaty żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego i innych witamin w niedoborach i niedokrwistości

Istotną częścią pracy gastroenterologa jest leczenie endoskopowe i zabiegowe. W trakcie gastroskopii i kolonoskopii lekarz może usuwać polipy, tamować krwawienia, poszerzać zwężenia czy zakładać protezy w zwężonych odcinkach przewodu pokarmowego. Przy pomocy ERCP usuwa złogi z dróg żółciowych lub zakłada protezy w przewodach żółciowych i trzustkowych. Przy zaawansowanych nowotworach czy powikłaniach, takich jak perforacja jelita, współpracuje ściśle z chirurgiem i onkologiem.

Leczenie chorób układu pokarmowego bardzo często wymaga też zmiany stylu życia i diety. W refluksie zaleca się ograniczenie tłustych potraw, kawy, alkoholu, późnych kolacji i redukcję masy ciała. W celiakii konieczna jest ścisła dieta bezglutenowa, a w nieswoistych zapaleniach jelit indywidualnie dobrana dieta łagodząca objawy. W chorobach wątroby podstawą jest rezygnacja z alkoholu i kontrola masy ciała. Pomaga też regularna, dostosowana aktywność fizyczna i praca nad redukcją przewlekłego stresu.

Przewlekłe choroby przewodu pokarmowego wymagają regularnych wizyt kontrolnych u gastroenterologa. Lekarz ocenia skuteczność terapii, kontroluje działania niepożądane leków i modyfikuje schemat leczenia. Ważny jest również nadzór onkologiczny, obejmujący okresowe kolonoskopie u osób z nieswoistymi zapaleniami jelit lub po usunięciu polipów oraz regularne USG wątroby u chorych z marskością. Coraz częściej opiekę nad pacjentem wspiera zespół specjalistów pracujących w jednej placówce medycznej, na przykład dużej sieci, takiej jak PZU Zdrowie.

Jak przygotować się do wizyty u gastroenterologa i badań układu pokarmowego?

Dobre przygotowanie do wizyty i badań gastroenterologicznych przyspiesza diagnostykę i poprawia jej skuteczność. Działa to podobnie jak starannie zebrana dokumentacja przy przeglądzie technicznym budynku. Lekarz ma wtedy pełniejszy obraz sytuacji i może zaplanować badania w logicznej kolejności. Ty z kolei unikasz zbędnych wizyt i powtórek badań.

Na pierwszą wizytę u gastroenterologa warto przygotować kilka rzeczy, które ułatwią rozmowę i pozwolą lepiej wykorzystać czas konsultacji:

• spis objawów z określeniem, od kiedy trwają, jak często się pojawiają i czy mają związek z jedzeniem lub stresem
• listę wszystkich przyjmowanych leków oraz suplementów, także ziołowych i dostępnych bez recepty
• wyniki wcześniejszych badań, takich jak badania krwi, badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej, gastroskopia, kolonoskopia
• wypisy ze szpitala, karty informacyjne z zabiegów i operacji, jeśli dotyczyły jamy brzusznej
• informacje o chorobach przewlekłych, na przykład cukrzycy, chorobie tarczycy, chorobach serca
• dane o występowaniu chorób przewodu pokarmowego i nowotworów w rodzinie

Do wizyty dobrze jest założyć wygodne ubranie, które łatwo odsłoni brzuch do badania palpacyjnego. Warto przyjść kilka minut wcześniej, aby spokojnie wypełnić ewentualne ankiety i formularze. Przy bardziej złożonym leczeniu lub gdy odczuwasz lęk, możesz umówić się na wizytę z osobą towarzyszącą. Czasem druga para uszu pomaga lepiej zapamiętać zalecenia.

Przygotowanie do gastroskopii polega przede wszystkim na byciu na czczo przez określoną liczbę godzin przed badaniem, zwykle od północy w dniu zabiegu. Lekarz lub pielęgniarka informują, które leki możesz przyjąć rano, a które trzeba pominąć, na przykład część leków przeciwcukrzycowych lub przeciwkrzepliwych. Przed badaniem nie należy palić papierosów ani żuć gumy, aby nie pobudzać wydzielania soku żołądkowego. Konieczne jest też zgłoszenie alergii na leki, wcześniejszych problemów przy znieczuleniu oraz ciąży.

Przygotowanie do kolonoskopii jest bardziej rozbudowane, bo wymaga dokładnego oczyszczenia jelita grubego. Przez kilka dni przed badaniem zaleca się dietę lekkostrawną, a w przeddzień – dietę płynną z unikaniem czerwonych płynów. Następnie zgodnie z instrukcją trzeba wypić zalecony środek przeczyszczający oraz odpowiednią ilość wody. Z lekarzem należy omówić wcześniej przyjmowanie leków przeciwkrzepliwych i na cukrzycę, bo często wymagają modyfikacji dawki. Jeśli badanie odbywa się w sedacji, warto zorganizować sobie transport do domu, ponieważ prowadzenie samochodu po środkach uspokajających nie jest dobrym pomysłem.

Do USG jamy brzusznej i badań laboratoryjnych obowiązują prostsze zasady. Przed badaniem wątroby i trzustki najlepiej być na czczo, żeby ograniczyć ilość gazów i poprawić widoczność narządów. Przy ocenie pęcherza moczowego często zaleca się wypicie określonej ilości wody i niewypróżnianie pęcherza tuż przed badaniem. Przy pobraniu krwi zwykle zaleca się bycie na czczo, szczególnie przy oznaczaniu glukozy i lipidów. Do badań stolca potrzebny jest jałowy pojemnik z apteki, a próbki nie powinno się zanieczyszczać moczem ani wodą z muszli.

Najczęstsze problemy przy badaniach gastroenterologicznych wynikają z niedokładnego przygotowania. Zjedzenie niewielkiego posiłku przed gastroskopią, niedokończona preparatyka jelita przed kolonoskopią czy przemilczenie przyjmowania leków przeciwkrzepliwych mogą sprawić, że badanie będzie mniej wartościowe lub nawet nie do wykonania. Dokładne zastosowanie się do otrzymanych zaleceń wprost przekłada się na jakość diagnostyki i twoje bezpieczeństwo.