Modelowanie w psychologii to uczenie się przez obserwowanie zachowań innych osób oraz konsekwencji, jakie te zachowania za sobą pociągają. Nie oznacza wyłącznie mechanicznego kopiowania ruchów. Obserwator zwraca uwagę na wzorzec, zapamiętuje go, ocenia jego skutki i decyduje, czy warto zastosować podobne zachowanie we własnej sytuacji.
Na czym polega modelowanie?
Modelowanie jest jednym z mechanizmów opisywanych w teorii społecznego uczenia się Alberta Bandury. Człowiek może nauczyć się nowej reakcji bez bezpośredniego wykonywania jej i bez natychmiastowej nagrody. Wystarczy, że zobaczy, jak zachowuje się inna osoba oraz co ją za to spotyka.
To odróżnia modelowanie od prostego naśladowania. Naśladowanie może polegać na odtworzeniu zaobserwowanego gestu lub czynności. Modelowanie obejmuje także rozpoznanie kontekstu i wyciągnięcie wniosku. Dziecko nie tylko widzi, że dorosły przeprasza, ale może zrozumieć, że przyznanie się do błędu pomaga naprawić relację. Pracownik, który obserwuje konsekwencje spóźnienia kolegi, może zacząć wychodzić wcześniej, choć sam nie został jeszcze upomniany.
Obserwator pozostaje więc aktywnym uczestnikiem procesu. Zastanawia się, czy model jest dla niego ważny, czy jego zachowanie prowadzi do pożądanego celu i czy sam potrafi je odtworzyć. Znaczenie ma także autorytet modela. Rodzic, nauczyciel, trener lub bliska osoba często wpływają silniej niż przypadkowy obserwator.
Jak przebiega modelowanie według Bandury?
Albert Bandura opisał cztery warunki, które pozwalają przejść od obserwacji do późniejszego wykonania zachowania. Nie wystarczy zobaczyć czynności. Trzeba ją zauważyć, zapamiętać, móc wykonać i mieć powód, by ją powtórzyć.
| Etap | Opis | Co jest potrzebne do sukcesu? |
|---|---|---|
| Uwaga | Obserwator koncentruje się na zachowaniu modela. | Widoczność działania, zainteresowanie i znaczenie modela. |
| Przechowanie | Zaobserwowany wzorzec zostaje zapisany w pamięci. | Możliwość przypomnienia sobie kolejności i sensu czynności. |
| Reprodukcja | Obserwator próbuje wykonać zachowanie. | Umiejętności, zasoby i warunki potrzebne do działania. |
| Motywacja | Obserwator decyduje, czy chce powtórzyć zachowanie. | Przewidywana korzyść, nagroda lub brak kary. |
Ostatni etap wiąże się ze wzmocnieniem zastępczym. Polega ono na tym, że obserwator widzi nagrodę otrzymaną przez modela i na tej podstawie uznaje dane zachowanie za opłacalne. Dziecko może chętniej podziękować, gdy zauważy, że uprzejmość spotkała się z życzliwą reakcją.
Odwrotny mechanizm to kara zastępcza. Gdy model ponosi przykre konsekwencje, obserwator może zrezygnować z podobnego działania. Nie oznacza to jednak, że zachowanie zostało całkowicie wymazane. Człowiek może je zapamiętać, ale chwilowo nie ujawniać, ponieważ nie widzi wystarczającej motywacji.
Od kogo i czego uczymy się przez obserwację?
Modelem może być konkretna osoba, ale także instrukcja lub bohater przedstawiony w mediach. W życiu codziennym spotykamy trzy podstawowe rodzaje modeli:
- Modele żywe – rodzice, nauczyciele, trenerzy, rówieśnicy lub inne osoby, które osobiście pokazują dane zachowanie.
- Modele werbalne – instrukcje, rady i opisy wyjaśniające, jak postąpić, nawet gdy osoba udzielająca wskazówki sama nie wykonuje czynności.
- Modele symboliczne – prawdziwe lub fikcyjne postacie przedstawiane w książkach, filmach, grach, programach i materiałach internetowych.
Do modelowania może prowadzić zarówno obserwacja zachowań prospołecznych, jak i aspołecznych. Człowiek może nauczyć się współpracy, cierpliwego rozwiązywania konfliktów i pomagania, ale także agresji, lekceważenia innych lub reagowania przemocą na frustrację.
Co pokazał eksperyment z lalką Bobo?
Jednym z najbardziej znanych badań Alberta Bandury był eksperyment z lalką Bobo przeprowadzony w 1961 roku. Dzieci obserwowały dorosłego, który zachowywał się wobec dużej lalki w sposób agresywny. Późniejsze zachowanie dzieci zależało między innymi od tego, jakie konsekwencje spotkały dorosłego modela.
Gdy agresja była nagradzana lub pozostawała bez konsekwencji, dzieci częściej odtwarzały agresywne słowa i działania. Gdy model był karany, skłonność do ujawniania takiego zachowania spadała. Badanie pokazało, że dzieci mogą nauczyć się wzorca agresji przez samą obserwację, a konsekwencje obserwowane u modela wpływają na gotowość do jego zastosowania.
Wynik nie oznacza, że każda ekspozycja na agresywne zachowanie automatycznie prowadzi do przemocy. Na reakcję wpływają także relacja z modelem, sytuacja, wcześniejsze doświadczenia, normy obowiązujące w otoczeniu i możliwość uzyskania nagrody. Wniosek dotyczy mechanizmu uczenia się, a nie prostego determinizmu.
Dlaczego modelowanie ma znaczenie w wychowaniu?
Dzieci uczą się nie tylko z bezpośrednich poleceń. Obserwują, jak dorosły reaguje na stres, mówi o innych ludziach, rozwiązuje konflikt, przyznaje się do błędu i radzi sobie z porażką. Dlatego komunikat „rób to, co mówię, a nie to, co robię” zwykle nie rozwiązuje problemu. Słowa mogą przekazywać jedną normę, a codzienne zachowanie – inną.
Nie oznacza to, że rodzic lub nauczyciel musi być bezbłędny. Błąd może stać się wartościowym modelem, jeśli dorosły nazwie swoje zachowanie, przeprosi i pokaże sposób naprawienia sytuacji. Dziecko obserwuje wtedy nie tylko wybuch złości, ale także odpowiedzialność, refleksję i powrót do spokojnej rozmowy.
Pomocny jest prosty „test kamery”. Wyobraź sobie, że ktoś rejestruje wyłącznie twoje zachowanie, bez dostępu do myśli i intencji. Zastanów się nad następującymi pytaniami:
- Czy w stresie pokazuję sposób reagowania, którego chciałbym nauczyć dziecko?
- Jak mówię o osobach, z którymi się nie zgadzam?
- Czy potrafię przyznać się do błędu i naprawić jego skutki?
- Jak okazuję szacunek, życzliwość i cierpliwość w zwykłych sytuacjach?
Świadome modelowanie można wspierać przez konkretne działania. Jeśli chcesz rozwijać u dziecka czytelnictwo, pozwól mu zobaczyć, że sam czytasz. Jeśli uczysz szacunku, pokazuj go także wtedy, gdy rozmówca popełnia błąd. Gdy zależy ci na lepszym radzeniu sobie ze złością, nazywaj własne emocje i korzystaj z bezpiecznych sposobów ich regulacji.
Dorosły nie musi być idealnym modelem. Powinien być modelem świadomym, który potrafi pokazać także naprawianie własnych błędów.
Neurony lustrzane bywają wskazywane jako możliwe biologiczne podłoże uczenia się przez obserwację. Ich rola w złożonym ludzkim modelowaniu pozostaje jednak przedmiotem badań i dyskusji. Nie trzeba odwoływać się do tego wyjaśnienia, aby rozumieć podstawowy mechanizm opisany przez Bandurę.
Modelowanie jest więc czymś więcej niż kopiowaniem cudzych ruchów. To proces, w którym obserwacja, pamięć, umiejętności i ocena konsekwencji wpływają na decyzję o własnym zachowaniu. W relacjach z dziećmi szczególne znaczenie ma spójność między tym, czego uczymy słowami, a tym, co pokazujemy w codziennym działaniu.
