Eksperyment w Jaskini Zbójców, przeprowadzony przez Muzafera Sherifa w 1954 roku, pokazał, że konflikt między grupami może powstać przede wszystkim wskutek rywalizacji o ograniczone zasoby, a nie z powodu trwałych różnic osobowościowych ich członków. Badanie wykazało też, że same spotkania nie wystarczą do wygaszenia wrogości. Potrzebne są wspólne cele nadrzędne, których żadna grupa nie może osiągnąć samodzielnie.
Czym był eksperyment w Jaskini Zbójców?
Eksperyment w Jaskini Zbójców, znany również jako Robbers Cave Experiment, Muzafer Sherif przeprowadził w obozie letnim dla chłopców w stanie Oklahoma. Badacze obserwowali, jak tworzą się więzi wewnątrz grup, jak pojawia się wrogość wobec grupy przeciwnej i jakie warunki pozwalają przywrócić współpracę.
Chłopcy nie zostali początkowo poinformowani, że uczestniczą w badaniu relacji międzygrupowych. Dzięki temu eksperyment miał pokazać, jak zachowania społeczne zmieniają się pod wpływem organizacji sytuacji, rywalizacji i wspólnych zadań. To właśnie ten element jest najważniejszy dla interpretacji wyników: konflikt nie był przedstawiony jako cecha charakteru konkretnych osób, lecz jako skutek określonego układu społecznego.
Jak przebiegały trzy fazy badania?
Eksperyment podzielono na trzy zasadnicze etapy. Każdy z nich zmieniał relacje między uczestnikami i pozwalał sprawdzić, co powoduje konflikt oraz co może go ograniczyć.
| Faza | Opis działań | Cel |
|---|---|---|
| Formowanie grup | Chłopcy zostali rozdzieleni i przez pewien czas funkcjonowali osobno, budując więzi, normy oraz poczucie przynależności. | Sprawdzenie, jak powstaje tożsamość grupowa. |
| Rywalizacja | Obie grupy zaczęły współzawodniczyć o nagrody w zawodach i zadaniach, co prowadziło do napięć, wzajemnych obelg i niechęci. | Wywołanie konfliktu międzygrupowego. |
| Cele nadrzędne | Badacze wprowadzili problemy wymagające współdziałania obu grup, między innymi zadania, których nie można było rozwiązać osobno. | Sprawdzenie, czy współpraca ograniczy wrogość. |
W pierwszej fazie chłopcy spontanicznie stworzyli odrębne grupy i zaczęli przywiązywać znaczenie do własnej przynależności. W drugiej fazie konkurencja o nagrody szybko przekształciła się w antagonizm. Pojawiły się stereotypy, obraźliwe określenia i przekonanie, że druga grupa jest gorsza.
W trzeciej fazie sam kontakt nie przyniósł rozwiązania. Gdy chłopcy spotykali się bez zmiany zasad rywalizacji, napięcie nadal się utrzymywało. Dopiero zadania wymagające wspólnego działania zaczęły stopniowo odbudowywać relacje.
Co udowodnił eksperyment z Jaskinią Zbójców?
Wyniki badania stały się podstawą teorii realistycznego konfliktu grupowego. Zgodnie z nią wrogość między grupami często pojawia się wtedy, gdy rywalizują one o ograniczone dobra, nagrody, władzę albo dostęp do innych zasobów. Nie trzeba zakładać, że uczestnicy od początku są uprzedzeni lub agresywni. Wystarczy sytuacja, w której sukces jednej grupy wydaje się oznaczać stratę drugiej.
Eksperyment pokazał również, że konflikt może zmienić sposób postrzegania przeciwników. Rywalizacja wzmacnia podział na „my” i „oni”, sprzyja uproszczonym ocenom oraz uzasadnia niechęć. W tym sensie konflikt ma charakter sytuacyjny. Zmiana warunków może więc zmienić także zachowanie uczestników.
Najważniejsze wnioski z badania można ująć następująco:
- Rywalizacja o ograniczone zasoby może szybko wytworzyć napięcie między grupami.
- Wrogość nie musi wynikać z trwałych cech osobowości członków grup.
- Sam kontakt nie zawsze redukuje uprzedzenia, zwłaszcza gdy odbywa się w warunkach konkurencji.
- Wspólna praca nad celem wymagającym udziału obu stron może ograniczyć konflikt.
Czym są cele nadrzędne?
Cele nadrzędne, określane po angielsku jako superordinate goals, to zadania ważne dla wszystkich grup, których żadna z nich nie może osiągnąć samodzielnie. Wymuszają kooperację, ponieważ interes wspólny staje się ważniejszy niż wcześniejsza rywalizacja.
Takim celem może być wspólne rozwiązanie awarii, zdobycie zasobów potrzebnych wszystkim albo wykonanie zadania, do którego konieczne są umiejętności obu zespołów. W eksperymencie właśnie tego rodzaju sytuacje stopniowo zmniejszały napięcie i sprzyjały powstawaniu bardziej przyjaznych relacji.
W praktyce cele nadrzędne działają wtedy, gdy współpraca jest rzeczywiście konieczna, a nie tylko symboliczna. Jeśli każda grupa może osiągnąć cel bez drugiej albo nadal rywalizuje o nagrodę, sam wspólny projekt może nie wystarczyć.
Jakie znaczenie ma eksperyment dzisiaj?
Mechanizm opisany przez Sherifa można dostrzec w polityce, gdzie grupy mobilizuje się przeciwko wspólnemu „wrogowi”, oraz w miejscu pracy, gdy zespoły konkurują o budżet, wpływy lub uznanie. Podział na „naszych” i „obcych” może wtedy narastać nawet między ludźmi, którzy wcześniej współpracowali bez większych napięć.
W organizacjach rozwiązaniem bywa wyznaczenie celu, którego nie da się osiągnąć przez jeden dział, na przykład wspólnej realizacji projektu lub poprawy jakości całej usługi. W sporach społecznych podobną funkcję może pełnić problem wymagający udziału różnych środowisk. Nie usuwa to automatycznie wszystkich uprzedzeń, ale zmienia układ interesów, który je podtrzymuje.
Najważniejsza lekcja eksperymentu brzmi: konflikt między grupami może być wytworem sytuacji, a współpraca staje się możliwa wtedy, gdy strony potrzebują siebie nawzajem.
Eksperyment w Jaskini Zbójców stał się fundamentem badań nad relacjami międzygrupowymi, ponieważ pokazał zarówno źródło wrogości, jak i warunek jej ograniczenia. Rywalizacja sprzyja konfliktowi, natomiast wspólny cel, którego nie da się osiągnąć osobno, może otworzyć drogę do współpracy.
