Eksperyment z lalką Bobo, przeprowadzony przez Alberta Bandurę w 1961 roku, pokazał, że dzieci mogą uczyć się zachowań agresywnych przez samą obserwację dorosłych. Nie muszą wcześniej otrzymać nagrody ani zostać bezpośrednio zachęcone do agresji. Badanie stało się jednym z fundamentów teorii społecznego uczenia się.
Jak przeprowadzono eksperyment z lalką Bobo?
Bandura i jego współpracownicy obserwowali dzieci, które najpierw oglądały zachowanie dorosłego modela, a następnie otrzymywały możliwość zabawy w pomieszczeniu z dużą, nadmuchiwaną lalką Bobo. Lalka po uderzeniu podnosiła się, dzięki czemu można było łatwo zauważyć powtarzanie określonych zachowań.
Dzieci podzielono na trzy grupy. Jedna obserwowała agresywnego dorosłego, druga modela zachowującego się spokojnie, a trzecia nie oglądała wcześniejszej demonstracji. Najważniejsze elementy procedury obejmowały:
- Grupa z agresywnym modelem – dorosły uderzał lalkę, kopał ją i wypowiadał agresywne słowa.
- Grupa z nieagresywnym modelem – dorosły bawił się spokojnie i nie okazywał przemocy wobec lalki.
- Grupa kontrolna – dzieci nie obserwowały zachowania modela przed kontaktem z zabawkami.
- Etap obserwacji – po kontakcie z dorosłym dzieci przebywały w pokoju, w którym mogły swobodnie reagować na lalkę Bobo.
Badacze nie sprawdzali wyłącznie tego, czy dzieci stają się ogólnie bardziej pobudzone. Zwracali uwagę także na to, czy powtarzają konkretne czynności i słowa wcześniej pokazane przez dorosłego.
Jakie były wyniki eksperymentu?
Dzieci, które obserwowały agresywnego modela, częściej zachowywały się agresywnie wobec lalki niż dzieci z grupy spokojnego modela i grupy kontrolnej. Powtarzały nie tylko samą przemoc fizyczną, lecz także charakterystyczne wypowiedzi oraz sposób działania dorosłego.
Wyniki wskazywały, że obserwacja może dostarczyć dziecku gotowego wzorca zachowania. Dziecko nie musiało doświadczyć nagrody za agresję, aby ją zapamiętać i później odtworzyć. W badaniu widoczna była także różnica między płciami. Chłopcy częściej naśladowali fizyczne formy agresji, natomiast u dziewczynek częściej obserwowano naśladowanie agresji werbalnej. Nie oznaczało to jednak, że tylko jedna z grup była podatna na uczenie się agresywnych zachowań – zarówno chłopcy, jak i dziewczynki powtarzali elementy zaobserwowanego modelu.
Nie należy interpretować tych rezultatów jako dowodu, że dzieci mają wrodzoną skłonność do agresji. Eksperyment dotyczył przede wszystkim nabywania konkretnego wzorca zachowania pod wpływem obserwacji. Pokazał, że otoczenie społeczne może wpływać na to, jakie reakcje dziecko uzna za dostępne i możliwe do zastosowania.
Najważniejsze wnioski z badania można ująć następująco:
- Dzieci naśladowały konkretne akty agresji pokazane przez dorosłego.
- Do uczenia się zachowania nie było konieczne bezpośrednie wzmocnienie, czyli nagroda lub kara.
- Agresywny model zwiększał prawdopodobieństwo pojawienia się podobnych reakcji u obserwujących dzieci.
- Różnice między chłopcami i dziewczynkami dotyczyły częstotliwości oraz rodzaju naśladowanej agresji, ale obie grupy uczyły się przez obserwację.
Jak eksperyment wpłynął na teorię uczenia się?
Badanie Bandury podważało uproszczone założenie behawioryzmu, zgodnie z którym uczenie się można wyjaśnić głównie przez bezpośrednie nagrody i kary. Dziecko nie musi samodzielnie wykonać działania i otrzymać za nie konsekwencji, aby zapamiętać jego wzorzec. Wystarczy, że zobaczy, jak zachowuje się inna osoba i jakie możliwości działania przedstawia.
Na tym rozróżnieniu opiera się teoria społecznego uczenia się. Nabycie zachowania oznacza, że dziecko zapamiętuje sposób działania, natomiast wykonanie zachowania oznacza jego rzeczywiste zastosowanie w danej sytuacji. Oba procesy nie muszą wystąpić w tym samym momencie. Dziecko może nauczyć się wzorca podczas obserwacji, lecz ujawnić go dopiero później, gdy pojawią się warunki sprzyjające jego wykonaniu.
Obserwacja nie oznacza więc automatycznego działania w każdej sytuacji. Wpływ mają także uwaga dziecka, zapamiętanie zachowania, jego możliwości wykonawcze oraz ocena konsekwencji. Eksperyment pokazał jednak, że nagroda nie jest warunkiem samego uczenia się. Może wpływać na to, czy dziecko zdecyduje się ujawnić już nabyty wzorzec.
Dlaczego eksperyment z lalką Bobo jest ważny?
Badanie pozostaje ważne, ponieważ pomogło wyjaśnić, w jaki sposób dzieci przyswajają zachowania obserwowane u dorosłych i innych osób z otoczenia. W psychologii rozwojowej jest przywoływane jako klasyczny dowód na to, że rozwój zachowania nie zależy wyłącznie od indywidualnego doświadczenia dziecka. Znaczenie ma również to, co dziecko widzi, zapamiętuje i uznaje za możliwy sposób reagowania.
Notatka ekspercka: eksperyment Bandury jest nadal cytowany, ponieważ jasno oddziela uczenie się od późniejszego wykonania zachowania. Dzięki temu pozwala analizować wpływ modeli społecznych bez twierdzenia, że pojedyncza obserwacja przesądza o trwałym rozwoju agresji.
