Czym zajmuje się geriatra? Zakres obowiązków i badań

Lekarz geriatra zajmuje się diagnostyką, leczeniem i koordynacją opieki nad osobami starszymi, zwykle po 60–65 roku życia, a w praktyce najczęściej po 75 roku. Ocenia nie tylko choroby, ale też sprawność fizyczną, pamięć, nastrój, sposób funkcjonowania w domu i bezpieczeństwo przyjmowania wielu leków naraz. Dzięki temu pomaga utrzymać jak największą samodzielność, ograniczyć ryzyko upadków, hospitalizacji i utraty niezależności. Jeśli chcesz wiedzieć dokładnie, czym zajmuje się geriatra, jakie badania zleca i kiedy warto się do niego zgłosić, przeczytaj ten poradnik.

Czym jest geriatria i kim jest geriatra?

Specjalność nazywana geriatria zajmuje się zdrowiem osób w wieku podeszłym, zwykle powyżej 60–65 lat, a według definicji WHO – po 65 roku życia. Do lekarza z tej dziedziny trafiają jednak najczęściej osoby po 75 roku życia, u których pojawiają się liczne choroby przewlekłe, osłabienie, gorsza sprawność i problemy z pamięcią. Celem tej gałęzi medycyny jest nie tylko leczenie chorób wieku podeszłego, ale przede wszystkim utrzymanie samodzielności i dobrej jakości życia seniora tak długo, jak się da.

Geriatra to lekarz, który ukończył studia medyczne, a następnie specjalizację w geriatrii – najczęściej po wcześniejszej specjalizacji z chorób wewnętrznych lub medycyny rodzinnej. W trakcie szkolenia uczy się farmakologii wieku podeszłego, pracy z wielochorobowością, zasad rehabilitacji, opieki długoterminowej i paliatywnej oraz komunikacji z pacjentami obciążonymi otępieniem czy depresją. W pracy musi łączyć wiedzę z wielu dziedzin, bo jeden pacjent może mieć jednocześnie niewydolność serca, cukrzycę, osteoporozę, demencję i zespół bólowy kręgosłupa.

Różnica między geriatrą a internistą czy lekarzem rodzinnym polega na innym punkcie ciężkości. Lekarz rodzinny leczy choroby w każdej grupie wiekowej, internista skupia się na narządach wewnętrznych, a specjalista zajmujący się osobami starszymi patrzy na pacjenta całościowo. Analizuje, jak wiele chorób wpływa na siebie nawzajem, jak działają wszystkie przyjmowane leki, ocenia sprawność ruchową, pamięć, stan emocjonalny i sytuację domową, a dopiero potem ustala priorytety terapii.

Statystyki GUS pokazują szybkie starzenie się społeczeństwa – w 2022 roku osoby po 60 roku życia stanowiły około 25,9% ludności Polski, a ich odsetek nadal rośnie. Jednocześnie według danych sprzed kilku lat na 100 tys. seniorów przypadało zaledwie około 0,8 lekarza geriatry, a w niektórych województwach nie było ani jednego specjalisty. To powoduje rosnące zapotrzebowanie na opiekę geriatryczną przy wciąż ograniczonej dostępności.

Medycyna zajmująca się seniorami ma charakter silnie interdyscyplinarny. Łączy elementy internistyki, kardiologii, diabetologii, neurologii, psychiatrii, reumatologii, pulmonologii, rehabilitacji, a nawet okulistyki i laryngologii. Dzięki temu senior może w jednym miejscu uzyskać ocenę chorób serca, układu ruchu, zaburzeń pamięci, żywienia, nastroju i bezpieczeństwa farmakoterapii, zamiast odwiedzać osobno wielu specjalistów.

Jakie choroby i problemy zdrowotne leczy geriatra?

U osób starszych bardzo często występuje wielochorobowość, czyli jednoczesna obecność co najmniej dwóch–trzech przewlekłych chorób, np. nadciśnienia, cukrzycy typu 2, choroby zwyrodnieniowej stawów i przewlekłej obturacyjnej choroby płuc. Z tym wiąże się polipragmazja, czyli przyjmowanie wielu leków, suplementów i preparatów ziołowych jednocześnie. Im więcej schorzeń i tabletek, tym większe ryzyko groźnych interakcji, działań niepożądanych i upadków, dlatego senior potrzebuje lekarza, który ogarnie cały obraz, a nie tylko jedną chorobę.

Do głównych grup schorzeń, którymi zajmuje się lekarz geriatryczny, należą:

• choroby układu sercowo-naczyniowego, takie jak nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa, niewydolność serca, miażdżyca, zaburzenia rytmu serca,
• zaburzenia metaboliczne – przede wszystkim cukrzyca typu 2, insulinooporność, zaburzenia lipidowe, otyłość i niedożywienie,
• choroby układu ruchu – choroba zwyrodnieniowa stawów, zespoły bólowe układu kostno-stawowego, bóle kręgosłupa, osteoporoza, stany po złamaniach,
• choroby układu oddechowego, takie jak obturacyjna choroba płuc czy przewlekłe zapalenie oskrzeli,
• choroby neurologiczne – zespół otępienny, różne postacie demencji, stany majaczeniowe, zaburzenia chodu i równowagi po udarach,
• zaburzenia psychiczne – depresja starcza, lęk uogólniony, zaburzenia snu, przewlekła bezsenność,
• problemy urologiczne i proktologiczne – nietrzymanie moczu, nietrzymanie stolca, zaburzenia pracy zwieraczy, częste infekcje dróg moczowych,
• zaburzenia odżywiania, niedożywienie, nagła utrata masy ciała, brak apetytu,
• uszkodzenia skóry, w tym odleżyny, trudno gojące się rany, zakażenia skóry i tkanek miękkich.

W wieku podeszłym pojawiają się też tzw. zespoły geriatryczne, które wpływają na całe funkcjonowanie seniora. Należą do nich upadki, zaburzenia równowagi, zespół poupadkowy (lęk przed chodzeniem po upadku), zespół kruchości z wyraźnym osłabieniem mięśni, przewlekły ból, majaczenie czy nagłe stany dezorientacji. Takie problemy nierzadko są ważniejsze niż sama liczba chorób, bo decydują o tym, czy osoba starsza może mieszkać w domu, czy wymaga stałej opieki.

Lekarz zajmujący się seniorami zwraca uwagę także na mniej oczywiste następstwa starzenia, takie jak obniżona odporność, wolniejsze gojenie ran, większe ryzyko powikłań infekcji, ostre splątanie po zakażeniu czy lekach, a także przyspieszony rozwój niepełnosprawności ruchowej i poznawczej. Uporządkowanie leczenia, rehabilitacja i odpowiednia dieta pomagają ten proces wyhamować.

Na czym polega praca geriatry – główne obowiązki i zakres opieki

Praca lekarza, który przejmuje opiekę nad seniorem, obejmuje cały ciąg działań: od profilaktyki, poprzez diagnostykę, leczenie i rehabilitację, aż po planowanie opieki długoterminowej i wsparcie rodziny. Podczas jednej konsultacji geriatrycznej omawia się nie tylko objawy chorób, ale także codzienne funkcjonowanie, mieszkanie, sposób żywienia, nastrój, relacje z bliskimi i plany na najbliższe miesiące. W centrum stoi nie tyle sama choroba, ile pytanie: co zrobić, żeby pacjent jak najdłużej mógł wstać z łóżka, pójść do łazienki i zjeść posiłek samodzielnie.

Zakres obowiązków specjalisty obejmuje zarówno aspekty typowo medyczne, jak i społeczne czy funkcjonalne. Lekarz diagnozuje choroby przewlekłe i powikłania wieku podeszłego, prowadzi farmakoterapię, zleca i nadzoruje rehabilitację, planuje profilaktykę upadków, odleżyn i zaostrzeń chorób przewlekłych. Równocześnie rozmawia z rodziną o możliwościach opieki domowej, pomocy instytucjonalnej i adaptacji mieszkania do ograniczonej sprawności.

Do typowych czynności lekarza pracującego w geriatrii należą:

• przeprowadzenie szczegółowego wywiadu lekarskiego i badania przedmiotowego z oceną serca, płuc, jamy brzusznej, skóry, chodu, siły mięśniowej i równowagi,
• zlecanie badań laboratoryjnych i badań obrazowych (np. morfologia, parametry nerkowe, RTG, USG, EKG) oraz interpretacja ich wyników,
• analiza wszystkich przyjmowanych leków, w tym preparatów bez recepty i suplementów, ocena możliwych interakcji i działań niepożądanych,
• dobór i modyfikacja farmakoterapii z dostosowaniem dawek do wieku, wydolności nerek i wątroby oraz ryzyka upadków,
• kierowanie na zabiegi lecznicze i fizjoterapeutyczne (z wyłączeniem chirurgicznych),
• wystawianie skierowań do szpitala, sanatorium, uzdrowiska, zakładu opiekuńczo-leczniczego czy hospicjum,
• zlecanie i koordynowanie rehabilitacji domowej lub ambulatoryjnej,
• opracowywanie zaleceń dotyczących diety dla seniora, aktywności fizycznej, profilaktyki upadków, odleżyn i zaostrzeń chorób przewlekłych,
• końcowe ułożenie indywidualnego planu leczenia i omówienie go z pacjentem oraz rodziną.

Lekarze tej specjalności pracują w kilku rodzajach miejsc. Przyjmują w poradni geriatrycznej, gdzie odbywają się wizyty ambulatoryjne, dyżurują na oddziałach geriatrycznych w szpitalach, czasem prowadzą też wizyty domowe u najbardziej niesprawnych osób. W części placówek pełnią rolę lekarza pierwszego kontaktu dla seniorów, łącząc zadania lekarza rodzinnego z szerszą oceną funkcjonalną.

Ogromne znaczenie ma funkcja koordynatora. Osoba zajmująca się medycyną wieku podeszłego zbiera w jednym miejscu zalecenia od kardiologa, diabetologa, neurologa, ortopedy, psychiatry czy okulisty, analizuje ich spójność i usuwa sprzeczności. Dzięki temu można uniknąć sytuacji, w której jeden lek podwyższa ciśnienie, a drugi je obniża, albo dwa preparaty zawierają tę samą substancję w różnych opakowaniach.

Jak wygląda całościowa ocena geriatryczna COG?

Całościowa ocena geriatryczna (COG) to rozbudowany, wieloobszarowy schemat badania, stosowany głównie u osób 60+ na oddziałach geriatrycznych oraz u pacjentów ambulatoryjnych z bardzo złożonymi problemami zdrowotnymi. Ma ona określić, jakie zaburzenia są obecne, które wymagają pilnej interwencji, a które można obserwować, a także pomóc ustalić priorytety leczenia, rehabilitacji i opieki. COG jest jednym z najważniejszych narzędzi w nowoczesnej geriatrii.

W trakcie całościowej oceny geriatrycznej analizuje się między innymi:

• stan somatyczny – aktualne choroby wieku podeszłego, nasilenie dolegliwości bólowych, częstość zaostrzeń,
• wszystkie stosowane leki, ich dawki, możliwe działania niepożądane i związane z nimi objawy,
• funkcje zmysłów – wzrok (np. starczowzroczność), słuch (np. niedosłuch),
• skórę – obecność odleżyn, otarć, zakażeń, zmian troficznych,
• funkcjonowanie fizyczne – chód, równowagę, zdolność wstawania z krzesła, ryzyko upadków,
• funkcje poznawcze – pamięć, koncentrację, orientację w czasie i miejscu,
• stan emocjonalny – objawy depresji, lęku, poczucie samotności i opuszczenia,
• wyniki badań laboratoryjnych i obrazowych, które mogą tłumaczyć część objawów,
• sytuację rodzinną i środowiskową, czyli warunki mieszkaniowe, dostęp do wsparcia bliskich, możliwość samoopieki.

Wnioski z COG bezpośrednio przekładają się na praktyczne decyzje terapeutyczne. Lekarz może uprościć schemat przyjmowania tabletek, zmienić dawki, zlecić intensywną rehabilitację chodu, wprowadzić wsparcie psychologiczne, poprosić rodzinę o pomoc w codziennych czynnościach albo wystawić skierowanie do opieki długoterminowej. Często po takiej ocenie zaleca się także adaptację mieszkania, np. montaż uchwytów w łazience, usunięcie progów czy dywaników.

Jak geriatra ocenia sprawność fizyczną i funkcje poznawcze seniora?

Ocena sprawności fizycznej i funkcji poznawczych ma odpowiedzieć na konkretne pytania: czy senior jest w stanie sam się ubrać, wykąpać, zrobić zakupy, wyjść z domu, zarządzać pieniędzmi i lekami, a także czy rozpoznaje bliskich i orientuje się w swoim otoczeniu. Od odpowiedzi zależy zakres potrzebnej pomocy, ryzyko upadku, wskazania do rehabilitacji oraz to, czy dana osoba może mieszkać sama.

Do oceny stanu czynnościowego używa się standaryzowanych narzędzi:

• Skala Katza (ADL) – sprawdza podstawowe czynności dnia codziennego, takie jak jedzenie, mycie, ubieranie, korzystanie z toalety i przemieszczanie się po mieszkaniu,
• Skala Lawtona (IADL) – ocenia złożone czynności, np. robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, prowadzenie gospodarstwa domowego, korzystanie z telefonu, gospodarowanie finansami i lekami,
• Skala Barthel – pozwala określić poziom samodzielności i bywa wykorzystywana przy kwalifikacji do opieki domowej lub pobytu w placówce opiekuńczej,
• obserwacja chodu i równowagi – wstawanie z krzesła, przejście kilku metrów po płaskiej powierzchni, wchodzenie po schodach, skręcanie i zatrzymywanie się.

Do oceny funkcji poznawczych lekarz może sięgnąć po różne proste testy:

• krótkie testy przesiewowe pamięci i orientacji (np. narzędzia typu MMSE czy MoCA opisywane ogólnie),
• test zegara – zadanie polegające na narysowaniu tarczy zegara z określoną godziną,
• proste zadania koncentracyjne i językowe, takie jak powtarzanie słów, nazywanie przedmiotów, liczenie,
• krótkie kwestionariusze oceniające nastrój pod kątem depresji starczej i lęku.

Interpretacja wyników skali czynnościowych i testów poznawczych wpływa bezpośrednio na zakres zaleceń. Osoba z dużą niesprawnością ruchową otrzyma skierowanie na intensywną fizjoterapię i pomoc przy czynnościach dnia codziennego, a pacjent z otępieniem – zalecenie stałego opiekuna, częstszych kontroli medycznych i adaptacji mieszkania. Przy łagodnych zaburzeniach pamięci lekarz może rozważyć trening poznawczy, dietę wspierającą pracę mózgu i częstsze spotkania z rodziną.

Jak geriatra planuje leczenie, rehabilitację i profilaktykę?

Plan leczenia osoby starszej zawsze jest indywidualny. Uwzględnia wielochorobowość, priorytety zdrowotne (co zagraża życiu, co ogranicza sprawność najbardziej), oczekiwania pacjenta oraz rodziny, a także realne możliwości – sprawność fizyczną, dostępne wsparcie w domu i sytuację finansową. Celem jest znalezienie takiego kompromisu, w którym liczba leków jest możliwie mała, a efekty terapeutyczne jak najlepsze.

Układając plan leczenia, lekarz bierze pod uwagę między innymi:

• dobór farmakoterapii z minimalną liczbą preparatów przy zachowaniu skuteczności terapii,
• analizę interakcji między lekami i unikanie dublowania substancji czynnych w różnych opakowaniach,
• dostosowanie dawek do wieku, masy ciała, wydolności nerek i wątroby oraz ryzyka upadków,
• ustalenie celów rehabilitacyjnych – poprawa chodu, zwiększenie siły mięśni, nauka bezpiecznego wstawania po upadku,
• rekomendacje dotyczące diety dla seniora, np. w cukrzycy, niedożywieniu, osteoporozie czy chorobach sercowo-naczyniowych,
• zalecenia dotyczące bezpiecznej aktywności fizycznej, dostosowanej do wieku i chorób towarzyszących,
• profilaktykę upadków, odleżyn, zaostrzeń chorób przewlekłych i zakażeń,
• działania zapobiegające pogorszeniu pamięci i funkcji poznawczych, w tym trening mózgu i higienę snu.

Taki plan nie jest dokumentem na całe życie. Podczas wizyt kontrolnych lekarz regularnie ocenia skuteczność terapii, wyniki badań, nowo pojawiające się objawy, nastrój i poziom samodzielności. Jeśli leczenie nie przynosi efektu lub wywołuje działania niepożądane, modyfikuje dawki, odstawia część preparatów, zmienia intensywność rehabilitacji lub proponuje inne formy opieki.

Samodzielne odstawianie lub podwajanie dawek leków przez seniora może skończyć się groźnymi powikłaniami – od nagłych skoków ciśnienia po zaburzenia rytmu serca czy ostre splątanie. Każdą zmianę schematu przyjmowania leków trzeba omówić z lekarzem, który prowadzi leczenie. Dotyczy to także preparatów „ziołowych” i suplementów kupowanych bez recepty.

Z kim współpracuje geriatra przy opiece nad seniorem?

Opieka nad osobą starszą rzadko bywa zadaniem jednej osoby. Potrzebny jest zespół, a lekarz zajmujący się seniorami pełni zwykle rolę koordynatora, który spina w całość działania wielu specjalistów, rehabilitantów, pielęgniarek i instytucji pomocowych. Dzięki temu pacjent i jego rodzina nie muszą sami decydować, do kogo pójść i jakie badania wykonać.

W zespole, z którym współpracuje lekarz geriatryczny, mogą znaleźć się:

• lekarz rodzinny i lekarz chorób wewnętrznych,
• kardiolog, diabetolog, neurolog, psychiatra,
• ortopeda, reumatolog, pulmonolog,
• okulista, laryngolog, logopeda,
• fizjoterapeuta lub rehabilitant,
• dietetyk, psycholog, terapeuta zajęciowy,
• pielęgniarka środowiskowa i personel opiekuńczy.

Równie ważna jest współpraca z instytucjami i różnymi formami opieki:

• poradnie specjalistyczne i inne poradnie szpitalne,
• oddziały szpitalne, w tym typowy oddział geriatryczny,
• sanatoria i uzdrowiska realizujące leczenie uzdrowiskowe,
• zakłady opiekuńczo-lecznicze i zakłady pielęgnacyjno-opiekuńcze,
• domy pomocy społecznej i mieszkania chronione,
• opieka długoterminowa domowa finansowana z różnych źródeł,
• hospicja domowe i stacjonarne,
• ośrodki pomocy społecznej oraz organizacje pozarządowe.

Dobra współpraca w takim sieciowym modelu opieki pozwala uniknąć powielania badań, sprzecznych zaleceń oraz niepotrzebnych hospitalizacji. Lekarz prowadzący seniora może sprawdzić, jakie leki wypisali inni specjaliści, skonsultować wątpliwości telefonicznie lub pisemnie i na tej podstawie bezpiecznie uprościć terapię.

Kiedy warto umówić wizytę u geriatry?

Do lekarza zajmującego się medycyną wieku podeszłego warto zgłosić się zwykle po 60–65 roku życia, gdy chorób przybywa, a leczenie staje się coraz bardziej skomplikowane. Szczególnie ważna jest konsultacja, gdy jedna osoba ma kilka chorób przewlekłych jednocześnie, korzysta z porad wielu specjalistów i codziennie przyjmuje po kilkanaście tabletek. W takiej sytuacji łatwo o groźne interakcje i błędy w dawkowaniu.

Na konsultację geriatryczną warto się umówić w sytuacjach takich jak:

• występowanie co najmniej dwóch–trzech przewlekłych chorób (np. nadciśnienie, cukrzyca, choroby serca, choroby stawów),
• przyjmowanie wielu leków jednocześnie, w tym suplementów, preparatów bez recepty i ziół,
• częste wizyty u różnych specjalistów z rozbieżnymi zaleceniami, trudnymi do pogodzenia,
• trudności w poruszaniu się, częste upadki, zaburzenia równowagi, niepewny chód,
• przewlekłe bóle ograniczające chodzenie, schylanie się, ubieranie czy sen,
• pogorszenie pamięci, dezorientacja, zmiany zachowania, podejrzenie demencji,
• obniżony nastrój, apatia, wycofanie społeczne, rezygnacja z dotychczasowych aktywności,
• problemy z wykonywaniem prostych czynności dnia codziennego – mycie, ubieranie się, przygotowanie posiłku, robienie zakupów,
• nagły spadek masy ciała, brak apetytu, cechy niedożywienia,
• kłopoty z nietrzymaniem moczu lub stolca, częste „wpadki” podczas wychodzenia z domu lub w nocy.

Szczególnie istotna jest wizyta po długiej hospitalizacji, ciężkim urazie (np. złamaniu szyjki kości udowej) czy powtarzających się pobytach na oddziale szpitalnym. Rodzina często ma wtedy trudność w zorganizowaniu opieki, nie wie, na co zwrócić uwagę i jakie wsparcie można uzyskać. Lekarz może pomóc zaplanować długoterminową opiekę, rehabilitację i ewentualne skierowanie do właściwej placówki.

Nowe objawy u seniora, takie jak częste upadki, utrata wagi, nagła dezorientacja czy zmiana zachowania, nie są „normalną starością”. Trzeba je traktować jak sygnał ostrzegawczy, który wymaga konsultacji z lekarzem zajmującym się osobami starszymi. Wczesna reakcja często pozwala uniknąć ciężkich powikłań i długich pobytów w szpitalu.

Jak przebiega wizyta u geriatry i jakie badania są wykonywane?

Wizyta w gabinecie lekarza geriatrycznego trwa zwykle dłużej niż standardowa konsultacja u innego specjalisty, bo jej celem jest kompleksowa ocena stanu zdrowia, funkcjonowania i potrzeb seniora. Spotkanie obejmuje rozmowę z pacjentem (często także z rodziną), badanie przedmiotowe, wstępną ocenę sprawności i pamięci oraz wspólne ułożenie planu działań.

Typowa wizyta składa się z kilku etapów:

• szczegółowego wywiadu medycznego – przebyte choroby i operacje, aktualne schorzenia, objawy, dotychczasowe leczenie,
• omówienia wszystkich przyjmowanych leków – na receptę, bez recepty, suplementów, preparatów ziołowych, w tym częstotliwości i pory ich przyjmowania,
• pytań o codzienne funkcjonowanie – samodzielność w zakresie higieny, ubierania się, jedzenia, wychodzenia z domu, prowadzenia gospodarstwa domowego,
• rozmowy o nawykach żywieniowych, ilości i jakości snu, poziomie aktywności fizycznej,
• pytań o sytuację rodzinną – kto mieszka z seniorem, kto pomaga i w jakim zakresie,
• oceny samopoczucia psychicznego, nastroju, obecności lęku, poczucia samotności lub przygnębienia.

W części badania przedmiotowego lekarz mierzy ciśnienie tętnicze i tętno, osłuchuje serce i płuca, bada jamę brzuszną, ocenia ewentualne obrzęki kończyn. Ogląda skórę, zwłaszcza w miejscach narażonych na ucisk, szuka odleżyn, otarć, zakażeń. Sprawdza chód, równowagę, siłę mięśniową, zakres ruchu w stawach, a także w prosty sposób weryfikuje wzrok i słuch.

Podczas konsultacji często wykonywane są krótkie testy przesiewowe funkcji poznawczych i nastroju oraz proste próby funkcjonalne. Należą do nich zadania pamięciowe, test zegara, pytania o orientację w czasie i miejscu, a także prosta próba wstawania z krzesła i przejścia kilku kroków. Całość uzupełnia w razie potrzeby bardziej formalna całościowa ocena geriatryczna (COG).

Po zebraniu wywiadu, badaniu i wstępnej analizie sprawności lekarz omawia z pacjentem i rodziną dalszy plan. Informuje o koniecznych badaniach dodatkowych, modyfikacjach leków, potrzebie rehabilitacji, zmianach w diecie i aktywności, wskazaniach do pomocy domowej czy wsparcia psychologicznego. Ustala też częstotliwość wizyt kontrolnych.

Jak przygotować się do wizyty u geriatry?

Im lepiej przygotujesz seniora do wizyty, tym więcej korzyści przyniesie jedna konsultacja. W przypadku starszych osób często trzeba uporządkować liczne wypisy ze szpitali, listy leków i wyniki badań, a także wesprzeć pacjenta, który może mieć problemy z pamięcią, słuchem czy poruszaniem się.

Przed wizytą pacjent lub jego opiekun powinni przygotować:

• pełną dokumentację medyczną – wypisy ze wszystkich szpitali, karty informacyjne z poradni, wyniki badań laboratoryjnych i obrazowych,
• aktualną listę wszystkich przyjmowanych leków i suplementów wraz z dawkami i częstością stosowania,
• dzienniczek cukrzyka i dzienniczek pomiaru ciśnienia, jeśli są prowadzone, a także zapisy pomiarów masy ciała,
• zapisane na kartce główne dolegliwości, pytania i obserwacje z ostatnich miesięcy,
• informacje o warunkach domowych – kto mieszka z seniorem, jakie są bariery architektoniczne (schody, wąskie drzwi, brak windy),
• dokument tożsamości i wymagane dokumenty ubezpieczeniowe.

Warto zorganizować osobę towarzyszącą – członka rodziny lub opiekuna – szczególnie gdy senior słabiej słyszy, ma problemy z pamięcią lub trudności z poruszaniem się. Taka osoba pomaga udzielać odpowiedzi, notować zalecenia i zadawać pytania, które pacjent mógłby w stresie pominąć. Trzeba też zaplanować wystarczająco dużo czasu na dojazd i samą wizytę, bo konsultacje w tej dziedzinie trwają dłużej niż typowe „szybkie” kontrole.

Najbezpieczniej jest zabrać na wizytę wszystkie opakowania przyjmowanych leków w jednym pudełku lub przygotować czytelną listę z nazwami i dawkami. Pomyłki lekowe u seniorów – podwójne dawki, przyjmowanie dwóch preparatów o tym samym składzie czy całkowite pomijanie tabletek – należą do częstych przyczyn hospitalizacji. Dobrze uporządkowana farmakoterapia znacząco zmniejsza to ryzyko.

Jakie badania dodatkowe i testy funkcjonalne może zlecić geriatra?

Zakres badań zależy zawsze od stanu pacjenta, ale lekarz zajmujący się seniorami często zleca szeroki panel diagnostyczny. Chodzi o to, by ocenić ogólną kondycję organizmu, wykryć niedobory i uchwycić przyczyny takich objawów jak osłabienie, zawroty głowy, upadki czy pogorszenie pamięci.

Do typowych badań laboratoryjnych zlecanych osobom starszym należą:

• morfologia krwi z rozmazem,
• elektrolity (sód, potas), parametry nerkowe (kreatynina, eGFR) i wątrobowe,
• poziom glukozy na czczo, czasem profil dobowy,
• lipidogram, czyli cholesterol całkowity, HDL, LDL, trójglicerydy,
• parametry zapalne (CRP, OB) przy podejrzeniu zakażenia lub chorób zapalnych,
• TSH i inne hormony tarczycy w zależności od obrazu klinicznego,
• stężenie witamin, np. witaminy B12 i witaminy D, jeśli podejrzewa się ich niedobór.

Wśród badań obrazowych i innych procedur diagnostycznych często pojawiają się:

• EKG do oceny rytmu serca i ewentualnych zaburzeń przewodzenia,
• RTG klatki piersiowej oraz RTG kręgosłupa lub stawów przy bólach kostno-stawowych,
• USG jamy brzusznej w ocenie narządów wewnętrznych,
• echo serca przy objawach niewydolności serca lub wad zastawkowych,
• tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny głowy przy podejrzeniu chorób neurologicznych,
• densytometria kości przy podejrzeniu lub kontroli osteoporozy,
• spirometria w diagnostyce chorób układu oddechowego, np. obturacyjnej choroby płuc.

W ramach oceny funkcjonalnej i neuropsychologicznej lekarz może zlecić lub samodzielnie wykonać:

• skale czynnościowe – skalę Katza, skalę Lawtona (IADL), skalę Barthel,
• testy chodu i równowagi, np. prosty pomiar czasu potrzebnego na wstanie z krzesła, przejście kilku metrów i powrót,
• testy przesiewowe funkcji poznawczych – krótkie zestawy pytań i zadań, które oceniają pamięć, uwagę, orientację i umiejętności językowe,
• kwestionariusze oceniające nasilenie depresji i lęku.

Na podstawie wyników tych badań lekarz może skierować pacjenta do innych specjalistów, np. neurologa, kardiologa lub psychiatry, jeśli podejrzewa chorobę wymagającą bardziej szczegółowej diagnostyki. Takie konsultacje są potem włączane w całościowy plan leczenia seniora.

Jak dostać się do poradni geriatrycznej i jakie są możliwości leczenia?

W publicznym systemie ochrony zdrowia, aby trafić do poradni geriatrycznej, najczęściej potrzebne jest skierowanie do geriatry od lekarza ubezpieczenia zdrowotnego. Może je wystawić lekarz POZ (rodzinny) lub inny lekarz specjalista, który uzna, że pacjent z powodu wieku i wielochorobowości wymaga kompleksowej oceny. W niektórych placówkach lekarz geriatryczny jest jednocześnie lekarzem pierwszego kontaktu dla seniorów i wtedy odrębne skierowanie nie jest wymagane.

Skierowanie do poradni lub na oddział geriatryczny bywa też dołączane do wypisu ze szpitala, jeśli lekarze uznają, że pacjent po zakończeniu ostrego leczenia potrzebuje dalszej kompleksowej opieki. Z reguły wymagany jest wiek co najmniej 60–65 lat, choć konkretne progi mogą się różnić między placówkami. Warto to sprawdzić w rejestracji danego ośrodka.

Formy opieki geriatrycznej obejmują między innymi:

• wizyty ambulatoryjne w poradni geriatrycznej – diagnostyka, prowadzenie leczenia, kontrola farmakoterapii,
• pobyty na oddziale geriatrycznym w szpitalu – przy cięższych przypadkach, np. zaawansowanych zespołach otępiennych, nasilonych zaburzeniach chodu, ostrych zespołach bólowych czy po licznych upadkach,
• wizyty domowe i opieka środowiskowa nad osobami leżącymi lub z bardzo ograniczoną mobilnością (w wybranych regionach),
• leczenie sanatoryjne i uzdrowiskowe z zalecenia lekarza geriatrycznego,
• opieka długoterminowa i paliatywna, realizowana we współpracy z zakładami opiekuńczo-leczniczymi, hospicjami i zespołami domowej opieki medycznej.

Leczenie w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) wymaga spełnienia wymogów formalnych (m.in. skierowania), a na pierwszą wizytę zwykle trzeba poczekać z powodu kolejek. Z kolei wizyta prywatna nie wymaga skierowania i zwykle można ją otrzymać szybciej, ale wiąże się z kosztami. Część pacjentów korzysta z obu form – prowadzi się ich w ramach NFZ, a w razie potrzeby konsultuje dodatkowo prywatnie.

W Polsce dostępność lekarzy geriatrycznych jest nadal ograniczona – liczba specjalistów jest niewielka w stosunku do populacji seniorów, a w niektórych województwach wciąż brakuje nawet jednego specjalisty. Jeśli w danym regionie nie ma szans na konsultację geriatryczną, warto poprosić o pomoc lekarza rodzinnego lub internistę z doświadczeniem w pracy z osobami starszymi. Ten typ opieki nie zastąpi w pełni geriatrii, ale może znacząco poprawić bezpieczeństwo leczenia i jakość życia seniora.