Czym zajmuje się onkolog? Zakres badań i leczenia

Pierwsza wizyta u onkologa dla wielu osób kojarzy się z ogromnym lękiem i niepewnością. Ty też możesz zastanawiać się, czym dokładnie zajmuje się ten specjalista i jakie badania zleca. Z tego artykułu dowiesz się, kiedy warto iść do onkologa, jak wygląda diagnostyka i leczenie oraz jak dobrze przygotować się do pierwszej konsultacji.

Czym zajmuje się onkolog – zakres badań i leczenia

Onkolog jest lekarzem, który zajmuje się profilaktyką, diagnostyką, leczeniem i monitorowaniem chorób nowotworowych oraz stanów przednowotworowych. Najczęściej mówimy o specjaliście w dziedzinie onkologia kliniczna, która obejmuje leczenie dorosłych, ale istnieje też onkologia dziecięca. Onkolog ocenia ryzyko zachorowania, interpretuje wyniki badań, prowadzi terapię i kontroluje pacjenta przez wiele miesięcy, a czasem lat.

Zakres obowiązków onkologa jest szeroki, bo nowotwór wpływa na cały organizm. Lekarz analizuje wyniki badań laboratoryjnych, obrazowych i histopatologicznych, ocenia stopień zaawansowania choroby oraz ogólny stan pacjenta. Na tej podstawie kwalifikuje do leczenia systemowego, które obejmuje między innymi chemioterapia, immunoterapia, terapie celowane oraz hormonoterapia.

W trakcie leczenia onkolog kliniczny nadzoruje podawanie leków, obserwuje odpowiedź guza na terapię i w razie potrzeby modyfikuje schematy. Monitoruje także działania niepożądane, zleca badania kontrolne krwi, EKG czy ECHO serca, szczególnie przy lekach mogących uszkadzać serce lub nerki. Po zakończeniu terapii prowadzi regularne wizyty kontrolne, aby wcześnie wychwycić ewentualny nawrót choroby lub późne powikłania.

W leczeniu nowotworów bierze udział kilku różnych specjalistów. Onkolog kliniczny prowadzi leczenie zachowawcze, z wyłączeniem operacji. Chirurg onkolog kwalifikuje pacjentów do zabiegów, usuwa guzy i węzły chłonne, często w ramach chirurgia onkologiczna. Radioterapeuta planuje i nadzoruje radioterapia, czyli napromienianie guza, a hematolog lub hematoonkolog zajmuje się nowotworami układu krwiotwórczego, takimi jak białaczki i chłoniaki. Psychoonkolog wspiera chorego oraz jego rodzinę w sferze emocji, lęku i adaptacji do długiego leczenia.

Leczenie raka to praca zespołowa. W nowoczesnych ośrodkach onkologicznych odbywają się konsylia wielodyscyplinarne, w których uczestniczą onkolog kliniczny, chirurg onkolog, radioterapeuta, patomorfolog, radiolog, a często także psychoonkolog i rehabilitant. Na takim spotkaniu omawia się cały przypadek i wspólnie ustala plan leczenia łączący chirurgię, radioterapię, leczenie systemowe, rehabilitację oraz wsparcie psychologiczne. Tak działają między innymi duże centra w dużych miastach, jak szpitale kliniczne czy szpitale onkologiczne w Warszawie, Poznaniu czy Krakowie.

Onkologia kliniczna jest dziedziną bardzo dynamiczną, więc lekarz musi ciągle się uczyć. Onkolodzy biorą udział w badaniach klinicznych, śledzą najnowsze rekomendacje towarzystw onkologicznych oraz zalecenia publikowane przez Ministerstwo Zdrowia. Wdrażają też nowoczesne schematy leczenia zgodne z aktualnymi standardami, które opisuje między innymi Europejskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej czy Polskie Towarzystwo Onkologiczne.

Jakie choroby i stany przednowotworowe leczy onkolog?

W Polsce nowotwory złośliwe są drugą, po chorobach układu krążenia, przyczyną zgonów. Każdego roku rozpoznaje się ponad 160 tysięcy nowych przypadków, a liczba ta stopniowo rośnie. Dlatego leczenie powinno odbywać się w wyspecjalizowanych ośrodkach onkologicznych, gdzie dostępne są wszystkie metody terapii oraz doświadczony zespół.

Onkolog zajmuje się rakiem w różnych narządach i tkankach, zarówno w stadium wczesnym, jak i zaawansowanym. Część pacjentów trafia do niego po badaniach przesiewowych, inni po zgłoszeniu się z objawami do lekarza rodzinnego. W wielu przypadkach potrzebna jest też współpraca z innymi specjalistami, na przykład z urologiem, ginekologiem lub gastrologiem.

Do najczęstszych typów nowotworów, które leczy onkolog w Polsce, należą między innymi:

• Rak piersi u kobiet, często wymagający połączenia chirurgii, chemioterapii, hormonoterapii i radioterapii.
• Rak jelita grubego i odbytnicy, w którego leczeniu ważna jest kolonoskopia, operacja i leczenie systemowe.
• Nowotwory płuc i oskrzeli, często związane z paleniem papierosów i wymagające zaawansowanej diagnostyki obrazowej.
• Rak prostaty, czyli nowotwór gruczołu krokowego, u mężczyzn po 50. roku życia wykrywany także w badaniach PSA.
• Rak żołądka oraz inne nowotwory przewodu pokarmowego, diagnozowane między innymi w gastroskopii.
• Nowotwory ginekologiczne, na przykład rak jajnika, szyjki macicy czy trzonu macicy.
• Nowotwory skóry, w tym szczególnie groźny czerniak, ale także rak podstawnokomórkowy czy kolczystokomórkowy.
• Nowotwory głowy i szyi, obejmujące jamę ustną, gardło, krtań oraz zatoki przynosowe.
• Nowotwory układu moczowego, na przykład rak pęcherza, nerki czy moczowodu.
• Chłoniaki i inne nowotwory układu krwiotwórczego, często prowadzone wspólnie z hematoonkologiem.

Onkolog zajmuje się nie tylko nowotworami złośliwymi. Prowadzi także pacjentów z niektórymi guzami łagodnymi, które mogą sprawiać poważne problemy miejscowe lub mają ryzyko zezłośliwienia. Dotyczy to na przykład dużych guzów w mózgu czy jamie brzusznej, niektórych guzów piersi lub zmian skórnych, które histopatolog ocenia jako zmiany o podwyższonym ryzyku.

W praktyce onkolog bardzo często spotyka się także ze stanami przednowotworowymi. Do typowych sytuacji, które wymagają kontroli lub leczenia, należą między innymi:

• Polipy jelita grubego, wykrywane w trakcie kolonoskopii i usuwane endoskopowo.
• Nieprawidłowa cytologia szyjki macicy, wskazująca na stan przedrakowy nabłonka.
• Przewlekłe stany zapalne błon śluzowych, na przykład przełyku, żołądka czy jelita, które zwiększają ryzyko powstania raka.
• Zmiany skórne o cechach atypii, znamiona szybko rosnące, krwawiące lub zmieniające kształt i kolor.
• Dziedziczne zespoły predyspozycji nowotworowej, na przykład mutacje BRCA1/BRCA2, zespół Lyncha czy inne wrodzone zaburzenia genetyczne.

Onkolog leczy również powikłania terapii przeciwnowotworowej. Należą do nich na przykład skutki uboczne chemioterapii, od łagodnych nudności aż po ciężkie zaburzenia pracy szpiku, oraz późne następstwa radioterapia, takie jak zwłóknienia tkanek czy uszkodzenie narządów sąsiednich. Istotna część pracy onkologa to także długotrwała obserwacja pacjentów po zakończonym leczeniu, aby szybko wykryć ewentualny nawrót lub drugi niezależny nowotwór.

Jaki jest zakres badań onkologicznych – podstawowe i zaawansowane metody diagnostyczne

Diagnostyka onkologiczna zaczyna się zawsze od dokładnego wywiadu i badania fizykalnego. Lekarz pyta o objawy, ich czas trwania, choroby współistniejące, nawyki, a także o występowanie raka w rodzinie. Następnie zleca badania laboratoryjne oraz obrazowe, a w razie potrzeby badania endoskopowe, takie jak kolonoskopia czy gastroskopia.

Aby potwierdzić nowotwór, zazwyczaj konieczna jest biopsja i badanie histopatologiczne pobranego wycinka. Czasem uzupełnia się je o badania genetyczne i molekularne, które sprawdzają obecność określonych mutacji w komórkach guza. Po postawieniu rozpoznania onkolog ocenia stopień zaawansowania choroby, czyli tak zwany staging, który obejmuje między innymi poszukiwanie przerzutów w innych narządach.

W onkologii stosuje się kilka głównych grup badań diagnostycznych:

• Podstawowe badania krwi i moczu, na przykład morfologia, enzymy wątrobowe, kreatynina, jonogram.
• Specyficzne markery nowotworowe, takie jak PSA, CEA, CA 15-3, CA 125 czy AFP.
• Badania obrazowe, w tym RTG, USG, tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny.
• Badania endoskopowe, na przykład kolonoskopia, gastroskopia, bronchoskopia czy cystoskopia.
• Biopsje oraz badania histopatologiczne i immunohistochemiczne pobranych tkanek.
• Badania genetyczne i molekularne, identyfikujące mutacje w genach guza lub mutacje dziedziczne.

Celem diagnostyki onkologicznej jest nie tylko potwierdzenie lub wykluczenie raka. Trzeba także określić typ histopatologiczny nowotworu, stadium zaawansowania, obecność przerzutów oraz ogólną wydolność organizmu. Dzięki temu onkolog może dobrać leczenie o jak najlepszym stosunku skuteczności do ryzyka działań niepożądanych.

Jakie objawy mogą sugerować konieczność badań onkologicznych?

W onkologii mówi się o czujności onkologicznej. Oznacza to uważność na objawy, które same w sobie nie muszą oznaczać raka, ale utrzymują się dłużej niż kilka tygodni. Gdy lekarz rodzinny lub internista widzi taki obraz, powinien rozważyć skierowanie na dalszą diagnostykę, często właśnie do onkologa.

Wiele nowotworów przez długi czas przebiega skrycie. Pierwsze dolegliwości bywają bardzo ogólne, dlatego pacjent łatwo może je zlekceważyć lub tłumaczyć stresem i przemęczeniem. Jeżeli objawy nie mijają mimo leczenia objawowego, to wyraźny sygnał, aby szukać przyczyny głębiej.

Do ogólnych objawów, które powinny skłonić do wykonania badań onkologicznych, należą między innymi:

• Niezamierzona utrata masy ciała, na przykład kilka kilogramów w krótkim czasie, bez diety.
• Przewlekłe zmęczenie, nieadekwatne do wysiłku, utrzymujące się przez wiele tygodni.
• Stany podgorączkowe lub gorączka bez uchwytnej przyczyny infekcyjnej.
• Nocne poty, szczególnie jeśli są obfite i nawracające.
• Uporczywe bóle niewyjaśnionego pochodzenia, na przykład bóle kostne w spoczynku.

Istnieją także objawy miejscowe, które łatwiej powiązać z konkretnym narządem. Każdy z nich wymaga konsultacji, zwłaszcza gdy utrzymuje się dłużej niż trzy–cztery tygodnie. Do takich dolegliwości należą w szczególności:

• Wyczuwalne guzki lub zgrubienia, na przykład w piersi, pod skórą, w jamie ustnej lub na szyi.
• Przewlekły kaszel, chrypka albo krwioplucie, czyli odkrztuszanie krwi z dróg oddechowych.
• Krwawienia z przewodu pokarmowego lub dróg moczowych, obecne w stolcu lub moczu.
• Zmiana rytmu wypróżnień, naprzemienne biegunki i zaparcia, wąskie stolce, uporczywe parcie na stolec.
• Trudności w połykaniu, uczucie zalegania pokarmu w przełyku lub ból przy połykaniu.
• Długo gojące się rany, owrzodzenia w jamie ustnej lub na skórze, które nie chcą się zagoić.
• Powiększone węzły chłonne, na przykład na szyi, pod pachą, w pachwinach, twarde i niebolesne.
• Niepokojące zmiany znamion skórnych, szybki wzrost, nieregularne brzegi, różne kolory w jednym znamieniu.

Objawy opisane wyżej nie oznaczają automatycznie nowotworu. Mogą wynikać z wielu innych chorób, czasem całkiem błahych. Bagatelizowanie ich przez długi czas albo leczenie na własną rękę może jednak opóźnić rozpoznanie raka, kiedy skuteczne leczenie wciąż jest możliwe.

Nie czekaj na „typowe” objawy raka. Jeżeli jakiekolwiek dolegliwości, na przykład kaszel, ból, chudnięcie lub guz, utrzymują się dłużej niż 3–4 tygodnie, zgłoś się do lekarza, szczególnie gdy palisz papierosy, masz w rodzinie osoby z nowotworem lub przekroczyłeś 50. rok życia.

Jakie badania obrazowe najczęściej zleca onkolog?

Badania obrazowe są podstawowym narzędziem w diagnostyce i kontroli leczenia nowotworów. Pozwalają wykryć ognisko choroby, ocenić wielkość i położenie guza oraz sprawdzić, czy są przerzuty w innych narządach. Dzięki nim onkolog może też ocenić, czy zastosowana terapia działa.

W praktyce lekarskiej badania te wykonuje się wielokrotnie w trakcie całego procesu leczenia. Radiolog opisuje obrazy, a onkolog porównuje kolejne badania, aby ocenić dynamikę zmian. Niekiedy nawet niewielka różnica w wymiarach guza ma istotne znaczenie dla decyzji o dalszej terapii.

Do podstawowych badań obrazowych stosowanych w onkologii należą:

• RTG, na przykład klatki piersiowej, przy podejrzeniu zmian w płucach lub kościach.
• USG jamy brzusznej, piersi, tarczycy czy węzłów chłonnych, dostępne szeroko i bezpieczne.
• Tomografia komputerowa (TK), szczególnie przydatna w ocenie klatki piersiowej, jamy brzusznej i miednicy.
• Rezonans magnetyczny (MRI), często stosowany w nowotworach mózgu, kręgosłupa, miednicy oraz piersi.
• Mammografia, czyli badanie rentgenowskie piersi stosowane jako metoda przesiewowa i diagnostyczna.

W wielu sytuacjach onkolog zleca także bardziej zaawansowane badania obrazowe:

• PET-CT, łączące tomografię komputerową z oceną metabolizmu guza, bardzo przydatne przy ocenie przerzutów.
• Scyntygrafia kości, wykonywana przy podejrzeniu przerzutów do układu kostnego, na przykład w raku piersi lub prostaty.
• Badania endosonograficzne, czyli USG przez ścianę przewodu pokarmowego, stosowane w raku trzustki czy odbytnicy.
• ECHO serca, które ocenia funkcję serca przed i w trakcie niektórych schematów chemioterapii lub terapii celowanych.

Dobór badań obrazowych zależy od typu podejrzewanego nowotworu, jego lokalizacji oraz etapu diagnostyki. Onkolog zawsze interpretuje wyniki wspólnie z radiologiem, a czasem także z chirurgiem lub radioterapeutą, aby zaplanować najlepszy sposób leczenia.

Biopsja, badania histopatologiczne i genetyczne w onkologii

Ostateczne rozpoznanie większości nowotworów opiera się na badaniu materiału tkankowego. Sama tomografia lub rezonans magnetyczny pokazują, że jest guz, ale nie mówią jednoznacznie, czy to rak, stan zapalny, czy zmiana łagodna. Dlatego biopsja i badanie histopatologiczne są złotym standardem diagnostyki.

Wielu pacjentów boi się biopsji, wyobrażając ją sobie jako rozległy zabieg. W rzeczywistości większość biopsji wykonuje się w znieczuleniu miejscowym, często pod kontrolą USG lub tomografii. Zwykle zabieg trwa kilka–kilkanaście minut, a pacjent tego samego dnia wraca do domu.

W onkologii stosuje się kilka głównych rodzajów biopsji:

• Biopsja cienkoigłowa, w której cienką igłą pobiera się materiał do badania cytologicznego.
• Biopsja gruboigłowa, pozwalająca pobrać fragment tkanki do badania histopatologicznego.
• Biopsja wycięciowa, polegająca na całkowitym wycięciu małego guzka, zwykle w znieczuleniu miejscowym.
• Chirurgiczne pobranie materiału podczas operacji, na przykład fragmentu węzła chłonnego lub narządu.
• Biopsje endoskopowe, pobierane w trakcie gastroskopii, kolonoskopii lub bronchoskopii.

Badanie histopatologiczne polega na ocenie komórek pod mikroskopem przez patomorfologa. Specjalista określa typ nowotworu, na przykład czy to rak, chłoniak, mięsak lub inny nowotwór. Ocena obejmuje także stopień złośliwości, obecność naciekania tkanek oraz marginesów chirurgicznych po operacji. W razie potrzeby wykonuje się też badania immunohistochemiczne, które pomagają dobrać odpowiednią terapię.

Coraz ważniejszą rolę w onkologii pełnią badania genetyczne i molekularne. Pozwalają one wykryć mutacje dziedziczne, tak zwane mutacje germinalne, na przykład w genach BRCA1 i BRCA2, ale także zmiany obecne tylko w guzie, czyli mutacje somatyczne. Analizuje się między innymi geny EGFR, HER2, ALK, BRAF i wiele innych, które są celem nowoczesnych terapii celowanych oraz immunoterapii.

Pacjenci z silnym obciążeniem rodzinnym lub chorujący w młodym wieku mogą zostać skierowani do poradni genetyki onkologicznej. Tam lekarz genetyk zbiera szczegółowy wywiad, dobiera odpowiednie badania i omawia ich wyniki. Takie informacje są ważne nie tylko dla pacjenta, ale także dla jego rodziny, ponieważ pozwalają zaplanować badania profilaktyczne dla krewnych.

Jakie metody leczenia stosuje onkolog – chemioterapia, immunoterapia, terapie celowane

Leczenie nowotworów dzieli się na miejscowe i systemowe. Do metod miejscowych należą przede wszystkim chirurgia onkologiczna oraz radioterapia, które działają bezpośrednio na guz w określonej okolicy ciała. Leczenie systemowe, prowadzone głównie przez onkologa klinicznego, obejmuje chemioterapia, immunoterapię, hormonoterapię oraz terapie celowane, wpływające na komórki nowotworowe w całym organizmie.

W onkologii wyróżnia się leczenie radykalne i paliatywne. Leczenie radykalne ma na celu całkowite usunięcie lub zniszczenie guza i trwałą remisję choroby. Leczenie paliatywne stosuje się wtedy, gdy na wyleczenie nie ma już realnej szansy, ale można kontrolować objawy, hamować progresję raka i wydłużyć życie przy zachowaniu możliwie dobrej jakości. Często stosuje się też terapię skojarzoną, czyli łączenie kilku metod, na przykład operacji, chemioterapii i napromieniania.

Chemioterapia i inne terapie systemowe prowadzone przez onkologa

Chemioterapia polega na podawaniu leków cytotoksycznych, nazywanych też cytostatykami, które niszczą intensywnie dzielące się komórki nowotworowe. Leki te działają na komórki w całym organizmie, dlatego są stosowane zarówno w leczeniu nowotworów miejscowo zaawansowanych, jak i choroby rozsianej. Chemioterapia może być podawana przed operacją, aby zmniejszyć guz, po operacji, aby zmniejszyć ryzyko nawrotu, lub jako leczenie główne w zaawansowanym raku.

Ważne jest nie tylko to, jakie leki zostaną zastosowane, ale także w jakiej kolejności i dawce. Onkolog planuje schematy leczenia, tak zwane linie terapii, uwzględniając wiek pacjenta, choroby towarzyszące i wcześniejsze leczenie. Przed każdym cyklem ocenia też wyniki badań krwi, aby chemioterapia była możliwie bezpieczna.

Chemioterapia może być prowadzona na kilka sposobów:

• Wlewy dożylne, podawane w cyklach, zwykle co kilka tygodni, w warunkach dziennego oddziału chemioterapii.
• Leczenie doustne w postaci tabletek, często przy niektórych schematach w raku piersi, jelita grubego czy prostaty.
• Podania miejscowe, na przykład do jamy otrzewnej lub opłucnej, w wybranych sytuacjach klinicznych.
• Określone schematy leczenia, tak zwane protokoły, z ustaloną dawką i przerwami między cyklami.
• Konieczność regularnych badań kontrolnych krwi, aby wykryć ewentualne zaburzenia pracy szpiku czy wątroby.

Cytostatyki mogą wywoływać działania niepożądane. Onkolog uprzedza o nich pacjenta i proponuje leczenie profilaktyczne lub objawowe. Do najczęstszych działań ubocznych należą:

• Nudności i wymioty, którym można zapobiegać nowoczesnymi lekami przeciwwymiotnymi.
• Wypadanie włosów, choć nie wszystkie schematy chemioterapii powodują to powikłanie.
• Obniżenie odporności i ryzyko infekcji, zwłaszcza przy spadku liczby białych krwinek.
• Zaburzenia pracy szpiku kostnego, prowadzące do niedokrwistości, małopłytkowości lub neutropenii.
• Możliwa toksyczność narządowa, na przykład uszkodzenie serca, nerek, wątroby lub nerwów obwodowych.

Poza klasyczną chemioterapią onkolog prowadzi także inne terapie systemowe. Hormonoterapia ma duże znaczenie w leczeniu raka piersi i rak prostaty, gdzie guz jest wrażliwy na hormony. Stosuje się także leki antyangiogenne, które hamują tworzenie naczyń krwionośnych odżywiających guz, oraz leczenie skojarzone z radioterapią lub chirurgią, aby zwiększyć szansę na długotrwałą remisję.

Rolą onkologa jest nie tylko wybór schematu, lecz także dokładne omówienie korzyści i ryzyka proponowanej terapii. Pacjent musi wiedzieć, czego może się spodziewać, jak dbać o bezpieczeństwo swoje i rodziny w domu, na przykład przy wydalinach po chemioterapia. Wspólna, świadoma decyzja o leczeniu jest podstawą dobrej współpracy.

Immunoterapia i terapie celowane w leczeniu nowotworów

Nowoczesne leczenie onkologiczne coraz częściej opiera się na wykorzystaniu własnego układu odpornościowego oraz precyzyjnych leków działających na określone cele w komórkach nowotworowych. Immunoterapia odblokowuje mechanizmy odpornościowe, które guz wcześniej „wyłączył”, a terapie celowane atakują konkretne białka lub mutacje genetyczne w komórkach raka.

Nie każdy pacjent kwalifikuje się do takich form terapii. Konieczne jest wykonanie badań molekularnych, które potwierdzą obecność określonych receptorów lub mutacji. Dopiero wtedy onkolog może zaproponować odpowiedni lek, na przykład u chorego z rakiem płuca lub czerniakiem.

Do głównych grup immunoterapii stosowanych w onkologii należą:

• Inhibitory punktów kontrolnych układu immunologicznego, na przykład przeciw PD-1, PD-L1 czy CTLA-4.
• Przeciwciała monoklonalne skierowane przeciw określonym antygenom na powierzchni komórek nowotworu.
• Inne formy immunoterapii, w tym terapie skojarzone z chemioterapią lub radioterapią, stosowane między innymi w czerniaku, raku płuca czy raku nerki.

Terapie celowane obejmują leki skonstruowane tak, aby blokować konkretne białka lub szlaki sygnałowe w komórkach guza:

• Leki przeciwko HER2 w raku piersi, podawane pacjentkom z nadekspresją tego receptora.
• Leki celowane przeciw EGFR lub ALK w raku płuca, stosowane po wykazaniu odpowiednich mutacji.
• Leki działające na mutację BRAF w czerniaku i niektórych innych nowotworach.
• Inne inhibitory kinaz, stosowane w wybranych guzach przewodu pokarmowego lub nowotworach hematologicznych.

Immunoterapia i terapie celowane mają swoje specyficzne działania niepożądane. Mogą wywoływać reakcje autoimmunologiczne, na przykład zapalenia jelit, wątroby, płuc czy tarczycy, a także toksyczność skórną, nadciśnienie lub zaburzenia pracy serca. Onkolog musi regularnie kontrolować stan pacjenta, zlecać odpowiednie badania i szybko reagować, gdy pojawią się objawy powikłań.

Opieka paliatywna i leczenie bólu u pacjentów onkologicznych

Opieka paliatywna to całościowa pomoc dla pacjenta z zaawansowaną chorobą nowotworową, u którego celem nie jest już tylko przedłużenie życia, lecz przede wszystkim poprawa jego jakości. Obejmuje leczenie bólu, łagodzenie innych objawów, wsparcie psychologiczne i duchowe, a także pomoc rodzinie. Taka opieka może towarzyszyć także leczeniu przyczynowemu, na przykład chemioterapii.

Wdrożenie opieki paliatywnej nie oznacza „rezygnacji z leczenia”. Raczej jest wyrazem troski o komfort chorego w sytuacji, gdy choroba trwa długo i daje wiele dolegliwości. Im wcześniej specjalista medycyny paliatywnej włączy się w proces leczenia, tym lepiej można kontrolować ból oraz inne objawy.

W ramach opieki paliatywnej podejmuje się działania w kilku istotnych obszarach:

• Leczenie bólu nowotworowego, farmakologiczne i niefarmakologiczne, indywidualnie dobrane do pacjenta.
• Łagodzenie innych objawów, na przykład duszności, nudności, wymiotów, zaparć czy zaburzeń snu.
• Wsparcie psychologiczne i psychoonkologiczne dla pacjenta i jego bliskich.
• Wsparcie żywieniowe, ocena stanu odżywienia i dobór odpowiedniej diety lub żywienia dojelitowego.
• Pomoc dla rodziny, także w okresie żałoby, edukacja w zakresie opieki domowej.

Leczenie bólu nowotworowego opiera się na tak zwanej drabinie analgetycznej WHO. Zaczyna się od leków nieopioidowych, takich jak paracetamol lub niesteroidowe leki przeciwzapalne, a w razie potrzeby dołącza słabe i silne opioidy. Dawki dostosowuje się do nasilenia bólu, a leki podaje się regularnie, a nie tylko „w razie potrzeby”, aby nie dopuszczać do nawrotu silnych dolegliwości.

W Polsce dostępne są różne formy opieki paliatywnej. Pacjent może korzystać z poradni leczenia bólu, hospicjum domowego, hospicjum stacjonarnego lub oddziału medycyny paliatywnej finansowanego przez NFZ. Onkolog, widząc narastające dolegliwości, powinien kierować chorego do odpowiednich placówek, aby zapewnić mu jak najlepsze warunki leczenia.

Ból w chorobie nowotworowej nie jest czymś „normalnym”, co trzeba znosić w milczeniu. Zawsze zgłaszaj lekarzowi ból oraz inne dolegliwości, nie odstawiaj samodzielnie leków przeciwbólowych i nie zmieniaj dawek na własną rękę. Nowoczesne opioidy, stosowane prawidłowo, rzadko prowadzą do uzależnienia, a pozwalają odzyskać względnie spokojną codzienność.

Kiedy zgłosić się do onkologa i czy potrzebne jest skierowanie?

Do onkologa zgłaszają się zarówno osoby z niepokojącymi objawami, jak i pacjenci, u których wykryto podejrzane zmiany w badaniach profilaktycznych. Konsultacja jest też zalecana tym, którzy mają silne obciążenie rodzinne rakiem, na przykład kilka zachorowań w młodym wieku w najbliższej rodzinie. W takiej sytuacji onkolog może zlecić badania dodatkowe lub skierować do poradni genetycznej.

Nie ma sensu czekać na „pewne” rozpoznanie przed wizytą. Gdy lekarz rodzinny widzi niepokojące wyniki badań lub utrzymujące się objawy, może od razu wystawić skierowanie do poradni onkologicznej. W praktyce wielu pacjentów zgłasza się także samodzielnie, często po przeczytaniu opisu badania obrazowego, w którym radiolog pisze o podejrzeniu zmiany nowotworowej.

Do onkologa warto zgłosić się w szczególności w takich sytuacjach:

• Utrzymujące się objawy alarmowe, takie jak chudnięcie, przewlekły kaszel, ból czy krwawienia.
• Stwierdzenie guzka w piersi lub innej okolicy ciała, który nie znika i nie zmniejsza się.
• Nieprawidłowy wynik badań przesiewowych, na przykład mammografii, cytologii czy kolonoskopii.
• Podejrzana zmiana w USG, RTG, TK lub MRI opisana jako „podejrzenie procesu rozrostowego”.
• Rozpoznanie nowotworu przez innego specjalistę, na przykład urologa, ginekologa czy gastrologa.
• Silne obciążenie rodzinne nowotworami, szczególnie gdy dotyczą one kilku krewnych pierwszego stopnia.

W Polsce dostęp do onkologa w ramach NFZ jest częściowo uproszczony. Do poradni onkologicznej zazwyczaj nie potrzebujesz skierowania, co przyspiesza pierwszą konsultację. Skierowanie jest natomiast wymagane do poradni chirurgii onkologicznej, poradni genetyki onkologicznej, poradni leczenia bólu oraz opieki paliatywnej, a wystawić je może lekarz rodzinny lub inny specjalista.

Duże znaczenie ma program Szybka Terapia Onkologiczna, wprowadzony przez Ministerstwo Zdrowia. Jeżeli lekarz podejrzewa nowotwór złośliwy, może wystawić pacjentowi karta DiLO, czyli Kartę Diagnostyki i Leczenia Onkologicznego. Dzięki temu pacjent trafia na przyspieszoną ścieżkę diagnostyki i leczenia z określonymi maksymalnymi terminami wykonania badań oraz rozpoczęcia terapii.

Można też skorzystać z wizyty prywatnej, gdzie skierowanie nie jest wymagane. Koszt pierwszej konsultacji onkologicznej w dużych miastach często mieści się w przedziale od 250 do 500 zł, zależnie od doświadczenia lekarza i zakresu wizyty. W prywatnych centrach, takich jak niektóre kliniki onkologiczne w Warszawie czy placówki podobne do Vitalife lub Centrum medyczne Warszawa, pacjenci zwykle liczą na krótszy czas oczekiwania i możliwość wykonania wielu badań w jednym miejscu.

Nie musisz mieć stuprocentowej pewności, że to rak, aby umówić się do onkologa. Wystarczy uzasadnione podejrzenie, niepokój związany z objawami lub opisem badania. Im wcześniej specjalista obejrzy dokumentację i zbada pacjenta, tym większa szansa na skuteczne leczenie lub spokojne wykluczenie choroby nowotworowej.

Jak przygotować się do pierwszej wizyty u onkologa i czego się spodziewać?

Myśl o pierwszej wizycie u onkologa często wywołuje strach i poczucie zagubienia. W głowie pojawia się wiele scenariuszy, a większość z nich jest pesymistyczna. Trzeba jasno powiedzieć, że konsultacja w poradni onkologicznej bardzo często kończy się wykluczeniem nowotworu lub wskazaniem innej przyczyny dolegliwości.

Jak więc przygotować się do takiego spotkania, żeby mieć poczucie większej kontroli nad sytuacją? Dobrze uporządkowane dokumenty i spisane pytania ułatwiają rozmowę z lekarzem. Dzięki temu łatwiej zapamiętasz informacje i podejmiesz decyzje dotyczące dalszych badań albo leczenia.

Na wizytę u onkologa warto zabrać kilka ważnych dokumentów i informacji:

• Dokument tożsamości, na przykład dowód osobisty lub paszport.
• Skierowania, jeżeli są wymagane, na przykład do poradni chirurgii onkologicznej.
• Pełną dokumentację medyczną, w tym wypisy ze szpitala, karty informacyjne i opisy wizyt.
• Wyniki badań laboratoryjnych, w szczególności z ostatnich miesięcy.
• Opisy badań obrazowych oraz nośniki z obrazami, na przykład płyty CD lub pendrive.
• Listę wszystkich przyjmowanych leków i suplementów z dawkami oraz porą przyjmowania.
• Informacje o uczuleniach na leki i rozpoznanych chorobach przewlekłych.

Warto też wcześniej spisać na kartce informacje, które pomogą lekarzowi lepiej zrozumieć sytuację:

• Opis objawów, kiedy się pojawiły, jak długo trwają i czy się nasilają.
• Okoliczności, w których dolegliwości się nasilają lub zmniejszają.
• Wpływ objawów na codzienne funkcjonowanie, na przykład pracę, sen, apetyt, aktywność fizyczną.
• Szczegółowy wywiad rodzinny w kierunku nowotworów, kto chorował, na jaki nowotwór, w jakim wieku.
• Listę pytań do lekarza, aby w stresie nie zapomnieć o ważnych kwestiach.

Dobrym pomysłem jest przyjście na wizytę z zaufaną osobą. Może to być partner, rodzic, przyjaciel czy dorosłe dziecko. Taka osoba pomoże Ci spokojnie wysłuchać informacji, zanotować najważniejsze ustalenia i zadać dodatkowe pytania, o których samemu trudno pamiętać w stresie.

Przebieg pierwszej wizyty zazwyczaj wygląda podobnie, niezależnie od ośrodka. Najpierw rejestrujesz się w poradni, gdzie pracownik administracji lub pielęgniarka zakłada dokumentację i zbiera podstawowe informacje. Niekiedy już na tym etapie możesz upoważnić wybraną osobę do dostępu do danych medycznych i informacji o stanie zdrowia.

Następnie wchodzisz do gabinetu lekarza. Onkolog przeprowadza dokładny wywiad chorobowy i rodzinny, analizuje przyniesione wyniki badań, a potem wykonuje badanie fizykalne. W razie potrzeby zleca dalsze badania, na przykład tomografię, rezonans, biopsja lub cytologia, i ustala wstępny plan postępowania. Czasem już na pierwszej wizycie zapada decyzja o skierowaniu do chirurg onkolog, radioterapeuty lub poradni genetyki onkologicznej.

Żeby zmniejszyć stres przed pierwszą wizytą, przygotuj wcześniej notatki i listę pytań, przyjdź do poradni kilkanaście minut przed czasem, a po konsultacji zaplanuj sobie wolną chwilę bez innych obowiązków. Jeżeli czujesz, że możesz coś pominąć, poproś lekarza o zgodę na nagranie rozmowy na telefon, żeby spokojnie wrócić do niej w domu.

Pełne rozpoznanie choroby nowotworowej zwykle wymaga czasu i kilku etapów diagnostycznych. Masz prawo do jasnych i zrozumiałych informacji, zadawania pytań oraz czynnego udziału w wyborze sposobu leczenia. Dobra współpraca z onkologiem zwiększa szansę na to, że zaproponowane postępowanie będzie najlepiej dopasowane do Twojej sytuacji i oczekiwań.