Zaburzenia lipidowe: czym są i dlaczego wymagają kontroli

Zaburzenia lipidowe, nazywane także dyslipidemią, oznaczają nieprawidłowe stężenia lipidów i lipoprotein we krwi, które zwiększają ryzyko miażdżycy oraz jej powikłań sercowo-naczyniowych. Często nie powodują dolegliwości i są wykrywane dopiero podczas badania krwi.

Czym jest dyslipidemia

Dyslipidemia może sprzyjać rozwojowi miażdżycy, zawału serca i udaru mózgu. Jak wskazuje Medycyna Praktyczna, problem może rozwijać się bez wyraźnych sygnałów, dlatego istotna jest regularna kontrola parametrów laboratoryjnych.

Do głównych postaci zaburzeń lipidowych należą hipercholesterolemia, czyli podwyższone stężenie LDL-C, dyslipidemia aterogenna z podwyższonym stężeniem triglicerydów, niskim HDL-C i obecnością małych, gęstych cząsteczek LDL, hipertriglicerydemia oraz podwyższone stężenie lipoproteiny(a), określanej jako Lp(a). Potoczne określenie „wysoki cholesterol” nie obejmuje więc wszystkich nieprawidłowości lipidowych.

Lipidogram i ocena wyniku

Lipidogram ocenia cholesterol całkowity, LDL-C, HDL-C i triglicerydy. Docelowe wartości LDL-C zależą od indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego. Cholesterol całkowity powinien wynosić mniej niż 190 mg/dl, czyli 5,0 mmol/l, a triglicerydy mniej niż 150 mg/dl, czyli 1,7 mmol/l.

Wartość HDL-C powinna przekraczać 40 mg/dl, czyli 1,0 mmol/l, u mężczyzn oraz 45 mg/dl, czyli 1,2 mmol/l, u kobiet. Cele dla LDL-C wynoszą poniżej 55 mg/dl przy bardzo dużym ryzyku, poniżej 70 mg/dl przy dużym ryzyku, poniżej 100 mg/dl przy umiarkowanym ryzyku oraz poniżej 116 mg/dl przy małym ryzyku. Cele LDL-C różnią się więc zależnie od ryzyka sercowo-naczyniowego.

Wyniku lipidogramu nie należy interpretować samodzielnie. Lekarz ocenia go w połączeniu z całkowitym ryzykiem sercowo-naczyniowym oraz chorobami współistniejącymi. Badanie jest szczególnie istotne u osób z chorobą sercowo-naczyniową lub blaszkami miażdżycowymi, cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek, nadciśnieniem, otyłością i przewlekłymi chorobami autoimmunologicznymi.

Kontrola ma także szczególne znaczenie u krewnych osób z ciężką dyslipidemią lub przedwczesną chorobą sercowo-naczyniową. Badanie przesiewowe uwzględnia mężczyzn w wieku co najmniej 40 lat oraz kobiety w wieku co najmniej 50 lat lub po menopauzie, zwłaszcza gdy występują dodatkowe czynniki ryzyka.

Dlaczego brak objawów nie wyklucza problemu

Nieprawidłowe parametry lipidowe często przebiegają bezobjawowo i są rozpoznawane podczas badań krwi. Brak dolegliwości nie pozwala więc ocenić, czy profil lipidowy jest prawidłowy.

Rzadziej mogą występować żółtaki, czyli żółtawe guzki lub zmiany skórne, między innymi na powiekach, w okolicy dużych stawów, na rękach, stopach lub pośladkach, a także rąbek starczy rogówki. Objawy te nie występują u każdej osoby z nieprawidłowym lipidogramem i nie są podstawą do samodzielnego rozpoznania.

Przyczyny i choroby współistniejące

Na nieprawidłowy profil lipidowy mogą wpływać czynniki genetyczne, środowiskowe oraz choroby współistniejące. Dyslipidemia aterogenna wiąże się z otyłością, cukrzycą typu 2, insulinoopornością i zespołem metabolicznym.

Do stanów predysponujących należą także niedoczynność tarczycy, przewlekła choroba nerek, zespół nerczycowy, niektóre choroby wątroby oraz działanie części leków. Ustalenie przyczyny nieprawidłowości i zakresu potrzebnej diagnostyki należy do lekarza.

Styl życia: dieta, masa ciała i ruch

Podstawą postępowania jest długofalowa zmiana stylu życia, dopasowana do rodzaju dyslipidemii, ryzyka sercowo-naczyniowego i stanu zdrowia. Ograniczenie tłuszczów nasyconych i trans oraz zastępowanie ich tłuszczami jedno- i wielonienasyconymi wspiera obniżanie LDL-C.

Zastąpienie 1% energii z tłuszczów nasyconych i trans tłuszczami jedno- lub wielonienasyconymi może obniżyć LDL-C o 1,6–2 mg/dl. Źródłami tłuszczów nienasyconych są między innymi oliwa z oliwek, olej rzepakowy, olej lniany, awokado i orzechy.

Jakość węglowodanów i ilość błonnika mają znaczenie dla stężenia triglicerydów. Nadmierne spożycie cukrów prostych, przekraczające 10% wartości energetycznej diety, wiąże się ze wzrostem stężenia triglicerydów.

W diecie mogą znaleźć się produkty o niskim indeksie glikemicznym, takie jak warzywa, grube kasze, pełnoziarniste pieczywo i brązowy ryż.

Konkretne zmiany w jadłospisie

Odpowiednim modelem żywienia może być dieta śródziemnomorska, dieta o niskim indeksie glikemicznym albo właściwie zbilansowana dieta roślinna. Istotne jest ograniczanie tłuszczów trans obecnych między innymi w twardych margarynach, gotowych wyrobach cukierniczych, przekąskach, żywności typu fast food oraz produktach instant.

Ryby, najlepiej morskie, powinny pojawiać się w jadłospisie co najmniej 2 razy w tygodniu. Czerwone mięso zaleca się ograniczać do maksymalnie 350–500 g tygodniowo, a warzywa i owoce powinny stanowić co najmniej 400 g dziennie, z przewagą warzyw.

Przy nadwadze lub otyłości korzystna jest stopniowa redukcja masy ciała oraz regularna aktywność fizyczna. Zmniejszenie wyjściowej masy ciała o 5–10% może korzystnie wpływać na profil lipidowy i ryzyko chorób układu krążenia.

Wzrost HDL-C może wynosić do 0,4 mg/dl na każdy utracony kilogram masy ciała. Około 300 minut tygodniowo umiarkowanego wysiłku wytrzymałościowego może zwiększać HDL-C o 6 mg/dl. Aktywność i plan redukcji masy ciała powinny być dostosowane do możliwości danej osoby, najlepiej z udziałem lekarza lub dietetyka.

Leczenie pod kontrolą lekarza

Zmiana stylu życia jest podstawą postępowania, ale u części osób lekarz może równocześnie wdrożyć farmakoterapię, zależnie od rodzaju nieprawidłowości i ryzyka sercowo-naczyniowego. Celem leczenia jest ograniczenie ryzyka miażdżycy i jej powikłań, a nie wyłącznie poprawa pojedynczej wartości laboratoryjnej.

W leczeniu mogą być stosowane leki z grupy statyn, fibratów, inhibitorów wchłaniania cholesterolu, inhibitorów PCSK9 i żywic jonowymiennych. Wybór leczenia, jego łączenie, dawkowanie oraz terminy kontroli należą do lekarza.

Kontrolne badania lipidogramu pozwalają ocenić skuteczność postępowania i wspierają regularną współpracę z lekarzem. Nie należy samodzielnie odstawiać ani zmieniać leczenia po pojedynczym wyniku, ponieważ cele LDL-C są ustalane indywidualnie.

Konsultacja dietetyczna może ułatwiać wdrażanie zmian żywieniowych, lecz nie zastępuje oceny medycznej ani decyzji dotyczących leczenia.

Objawy wymagające pilnej pomocy medycznej

Same nieprawidłowości lipidowe zwykle nie powodują nagłego zagrożenia, ale ich powikłania sercowo-naczyniowe, takie jak zawał serca i udar mózgu, wymagają szybkiej reakcji. Opisane objawy nie stanowią samodzielnego rozpoznania i wymagają profesjonalnej oceny.

Natychmiast: pogotowie lub SOR

• Nagły silny ból lub ucisk w klatce piersiowej, szczególnie gdy towarzyszy mu duszność albo omdlenie.
• Nagłe objawy mogące sugerować udar mózgu.

W takich sytuacjach należy natychmiast wezwać pogotowie pod numerem 112 lub 999 albo zgłosić się na SOR.

Pilna konsultacja lekarska

• Nowy lub utrzymujący się dyskomfort albo ból w klatce piersiowej.
• Zmniejszenie tolerancji wysiłku.
• Objawy choroby układu sercowo-naczyniowego u osoby z czynnikami ryzyka.

Objawy z tej grupy wymagają szybkiej konsultacji lekarskiej i diagnostyki, choć nie muszą oznaczać stanu nagłego.

Podsumowanie i rekomendacje dla dorosłych

Zaburzenia lipidowe są często bezobjawowe, dlatego ich wykrycie wymaga lipidogramu. Dalsze postępowanie powinno łączyć ocenę ryzyka przez lekarza ze zmianą stylu życia. Znaczenie mają kontrola parametrów lipidowych, ograniczenie tłuszczów trans i nasyconych oraz cukrów prostych, aktywność fizyczna, stopniowa redukcja masy ciała przy nadwadze lub otyłości oraz niepalenie.

Przy nieprawidłowym wyniku, obciążeniu rodzinnym lub chorobach współistniejących potrzebna jest konsultacja lekarska. Materiał ma charakter edukacyjny i nie służy do samodzielnego rozpoznawania ani leczenia dyslipidemii.

Bibliografia

• Medycyna Praktyczna: https://www.mp.pl/pacjent/chorobawiencowa/zapobieganie/62073,zaburzenia-lipidowe
• Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej: https://ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/choroby-ukladu-krazenia/zaburzenia-lipidowe-zalecenia-i-jadlospis-2-2/

Treści prezentowane na stronie mają charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępują konsultacji z lekarzem ani innych świadczeń medycznych. Decyzje dotyczące diagnostyki, leczenia, leków i zmian postępowania powinny być podejmowane po konsultacji z lekarzem.